Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
8 bölüm · ~22 dk · 25 etkileşim
Çevre ve Toplum: Kaynak Kullanımı ve Çevre Sorunları, AYT Coğrafya-2 testinde ortalama 1 soruluk ağırlığa sahip, güncel ve uygulamalı bir konudur. Konu; doğal kaynakların (su, toprak, orman, madenler) sürdürülebilir kullanımı ile bilinçsiz kullanımın yol açtığı sorunları, küresel çevre sorunlarını (küresel ısınma, ozon tabakasının incelmesi, asit yağmurları, çölleşme, ormansızlaşma, su kirliliği) ve bu sorunlara yönelik çözüm yollarını kapsar. Sınavda bu konu genellikle bir bölgede yaşanan somut bir çevre sorunu senaryo olarak sunulur ve öğrenciden bu sorunun nedenini, sonucunu ya da hangi küresel çevre sorunuyla ilişkili olduğunu bulması istenir.
1Doğal kaynak ve sürdürülebilirlik
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Önce kaynakları ikiye ayır: kendini yenileyenler ve yenilemeyenler.
Bugünün ihtiyaçlarını karşılarken gelecek nesillerin ihtiyaçlarını karşılama imkânını tehlikeye atmayan kalkınma anlayışı aşağıdakilerden hangisidir?
2Kaynak kullanımında yaşanan sorunlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
| Kaynak | Sorun |
|---|---|
| Su | Aşırı ve bilinçsiz kullanım, tarımsal ilaç ve sanayi atıklarıyla kirlenme, yer altı su seviyesinin düşmesi |
| Toprak | Yanlış tarım teknikleri (aşırı sulama sonucu toprağın tuzlanması, monokültür tarım, bilinçsiz gübreleme) verimi azaltır; eğimli arazide bitki örtüsünün kaldırılması erozyonu hızlandırır |
| Orman | Tarım alanı açma, kaçak kesim, yangın ve yakacak odun ihtiyacı nedeniyle tahrip edilmesi hem erozyonu hem de sel ve heyelan riskini artırır |
| Maden | Bilinçsiz çıkarım, hem çevresel kirliliğe hem de geri dönüşü olmayan kaynak tüketimine yol açar |
Aşırı sulama sonucu yer altı su seviyesinin yükselip topraktaki tuzun yüzeye çıkmasıyla oluşan ve tarımsal verimi düşüren sorun aşağıdakilerden hangisidir?
3Küresel çevre sorunları: nedenleri ve sonuçları
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Her sorunun kendi gazı ve mekanizması vardır. Kartı çevirmeden önce nedenini tahmin et.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Küresel ısınma ile ozon tabakasının incelmesi karıştırılan iki farklı çevre sorunudur.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi bu iki sorunu birbirinden ayıran temel özelliktir?
4Çözüm yolları
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Yenilenebilir enerjiye yönelmek, geri dönüşümü yaygınlaştırmak, ağaçlandırma ve erozyon kontrolü çalışmaları yapmak, sulamayı bilinçli yönetmek, korunan alanlar (millî parklar) oluşturmak ve uluslararası düzeyde iş birliği yapmak (Paris İklim Anlaşması, Kyoto Protokolü gibi) sürdürülebilir kaynak kullanımı için başlıca önlemlerdir. Çevre sorunlarının birçoğu sınır tanımadan geniş bölgeleri etkilediği için çözümleri de tek bir ülkenin önlemleriyle sınırlı kalamaz; uluslararası iş birliği gerektirir.
Çevre sorunlarının çözümü için yenilenebilir enerjiye yönelmek, yaygınlaştırmak, ağaçlandırma ve erozyon kontrolü yapmak, korunan alanlar oluşturmak ve (Paris İklim Anlaşması, Kyoto Protokolü gibi) gerekir.
Bir ülke, yenilenebilir enerji kaynaklarına yatırımı artırıp fosil yakıt kullanımını azaltmasına rağmen sınır komşusu ülkelerin yoğun sanayi kirliliği o ülkenin hava kalitesini de olumsuz etkilemektedir.
Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
5Çözümlü örnekler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Dört örnek de aynı mantığı gösterir: insan faaliyeti, çevresel sonucu tetikler.
GAP bölgesinde, özellikle Harran Ovası gibi alanlarda yıllardır yapılan yoğun sulu tarım sonucunda bazı arazilerde zamanla verimin düştüğü gözlemlenmiştir. Neden?
Harran Ovası (GAP bölgesi)
Fosil yakıt kullanımının artmasıyla atmosferdeki sera gazı miktarı artmış, bunun sonucunda kutup bölgelerindeki buzullarda belirgin bir erime gözlemlenmiştir.
Bir sanayi bölgesinde atmosfere salınan kükürt dioksit gazının, rüzgârlarla yüzlerce kilometre öteye taşınarak orada bulunan ormanlara ve göllere zarar verdiği tespit edilmiştir. Bu ne gösterir?
Sahra altı Afrika'da yer alan Sahel bölgesinde, aşırı otlatma ve yanlış tarım uygulamaları sonucunda bitki örtüsünün giderek azaldığı ve topraklarda çölleşme belirtilerinin arttığı gözlemlenmiştir. Neden?
Sahel kuşağı (Sahra'nın güneyi)
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Sürdürülebilir kalkınma, doğal kaynakları hiç kullanmamaktır.
Asit yağmurları kaynağından uzak bölgeleri de etkileyebilir.
Çölleşme yalnızca doğal iklim olaylarının sonucudur.
Yenilenebilir kaynaklar bilinçsiz kullanılırsa bozulabilir.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- Paragraf/senaryo sorusu: Bir bölgede yaşanan somut bir çevre sorunu (toprak tuzlanması, ormansızlaşma, su kirliliği) anlatılıp bunun nedeninin ya da sonucunun sorulması.
- Grafik yorumlama: Sera gazı emisyonu, ortalama sıcaklık artışı gibi verileri gösteren bir grafik üzerinden küresel ısınmayla ilgili çıkarım yapılması istenir.
- Karşılaştırma sorusu: Küresel ısınma ile ozon tabakasının incelmesi ya da asit yağmuru gibi iki farklı çevre sorununun nedenlerinin karşılaştırılması istenir.
- Neden-sonuç ilişkisi: "Bir bölgedeki çölleşmenin/erozyonun temel nedeni nedir?" türünde, insan faaliyeti ile çevresel sonuç arasında bağlantı kurmayı gerektiren sorular sorulur.
- Çözüm önerisi sorgulama: Bir çevre sorununa karşı alınabilecek önlemlerin (geri dönüşüm, yenilenebilir enerji, uluslararası anlaşmalar) sorgulanması istenir.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.