Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
11 bölüm · ~30 dk · 37 etkileşim
Türkiye Ekonomisi (Tarım, Sanayi, Enerji), AYT Coğrafya-2 testinde ortalama 1,5 soruluk ağırlığıyla en yüksek soru gelen konulardan biridir. Konu; Türkiye'de tarımı etkileyen doğal ve beşerî faktörleri, tarım ürünlerinin bölgesel dağılımını, hayvancılık ve ormancılık faaliyetlerini, madenlerin ve enerji kaynaklarının (yenilenebilir/yenilenemeyen) dağılımını, santral türlerinin kuruluş yeri seçimini ve sanayinin bölgesel dağılımını etkileyen faktörleri kapsar. Sorular genellikle bir ürünün, madenin ya da santralin "neden orada" yoğunlaştığını sorgular; bu nedenle her ürünü ya da kaynağı yalnızca ezberlemek değil, iklim-toprak-yer şekli-pazar ilişkisiyle birlikte anlamak gerekir.
1Tarımı etkileyen faktörler
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
2Tarım ürünlerinin bölgesel dağılımı: Karadeniz ve Trakya
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Önce haritada Karadeniz kıyısı ile Trakya'daki ürün merkezlerini gör, sonra iklim isteklerini karşılaştır:
Karadeniz ve Trakya'da ürün merkezleri
3Tarım ürünlerinin bölgesel dağılımı: İç Anadolu, Ege, Akdeniz, Güneydoğu
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
İç Anadolu, Akdeniz ve GAP sahasında ürün merkezleri
Zeytin tarımının Ege ve Akdeniz kıyılarında yoğunlaşmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Doğu Karadeniz kıyı şeridinde çay ve fındık yaygın olarak yetiştirilirken, hemen güneyindeki İç Anadolu'da bu ürünlere neredeyse hiç rastlanmaz; bunun yerine buğday ve şeker pancarı tarımı yapılır.
4Hayvancılık ve su ürünleri
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
| Faaliyet | Nerede? | Neden / nasıl? |
|---|---|---|
| Büyükbaş hayvancılık | Doğu Anadolu ve Karadeniz bölgeleri | Mera ve yem bitkisi bakımından zengin alanlar |
| Küçükbaş hayvancılık | İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu | Az suyla yetinebilen, bozkır bitki örtüsüne uyum sağlayan koyun ve keçi yetiştiriciliği |
| Kümes hayvancılığı | Marmara Bölgesi (Bolu, Sakarya) | Büyük tüketim pazarlarına (İstanbul gibi) yakınlık önemlidir; entansif (yoğun-kapalı alanda) bir faaliyettir |
| Su ürünleri (balıkçılık) | Karadeniz (hamsi avcılığı); Ege ve Akdeniz kıyıları (kültür balıkçılığı: çipura, levrek) | Karadeniz'de düşük tuzluluk ve plankton zenginliği |
Kümes hayvancılığının Marmara Bölgesi'nde, özellikle Bolu ve Sakarya çevresinde yoğunlaşmasının nedenlerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?
5Ormancılık
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Türkiye'nin en gür ve en geniş ormanları, her mevsim yağış alan ve nemli bir iklime sahip Karadeniz Bölgesi'nde bulunur (ladin, köknar, kayın). Akdeniz Bölgesi'nde yazın kurak geçen iklim nedeniyle daha çok reçineli ve yangına duyarlı kızılçam ormanları görülür. İç kesimlerde (İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu) yağışın azlığı nedeniyle orman örtüsü seyrekleşir, yerini bozkır (step) alır.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
6Madenler ve enerji kaynakları
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 5 bölüm kaldı.
- Yenilenemeyen (fosil) kaynaklar: Taşkömürü (Zonguldak), linyit (Afşin-Elbistan, Soma), petrol (Batman, Adıyaman) ve doğal gaz. Bu kaynaklar tükenebilir niteliktedir ve termik santrallerde yakıt olarak kullanılır.
- Yenilenebilir kaynaklar: Hidrolik (akarsu) enerjisi, rüzgar enerjisi, güneş enerjisi, jeotermal enerji ve biyokütle. Bu kaynaklar doğru yönetildiğinde tükenmez, çevresel etkileri fosil yakıtlara göre daha düşüktür.
Fosil kaynakların bulunduğu yerler
Taşkömürü, linyit, petrol ve doğal gaz tükenebilir fosil kaynaklardır.
Doğal gaz temiz olduğu için yenilenebilir kaynaktır.
Hidrolik, rüzgar, güneş, jeotermal enerji ve biyokütle yenilenebilir kaynaklardır.
7Santral türleri ve kuruluş yeri
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Santral kuruluş yerleri
Bir bölgede kurulacak şeker fabrikasının, hammaddesi olan şeker pancarının üretildiği illere yakın kurulmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
Bir vadi boyunca büyük debili bir akarsuyun aktığı, buna karşın yıl boyunca güneşlenme süresinin sınırlı ve rüzgarın düzensiz olduğu bir bölgede, elektrik üretimi için akarsu üzerine büyük bir baraj ve hidroelektrik santral kurulmuştur.
Batı Anadolu'da Aydın, Denizli ve Manisa çevresinde birçok jeotermal enerji santrali kurulmuşken, bu illerin bulunduğu bölge aynı zamanda Türkiye'nin en etkili deprem bölgelerinden biri olarak da bilinir.
Bir ülkede hidroelektrik enerjiye bağımlılığın yüksek olması, aşağıdaki durumlardan hangisinde enerji üretiminde ciddi bir azalmaya yol açar?
8Sanayinin bölgesel dağılımı
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Sanayi kuruluşlarının bir bölgede yoğunlaşmasında hammadde kaynağına yakınlık, geniş pazar, sermaye birikimi, ulaşım ağının gelişmişliği, enerji temini, nitelikli iş gücü ve devlet teşvikleri birlikte rol oynar.
| Bölge | Merkezler | Öne çıkan sanayi |
|---|---|---|
| Marmara | İstanbul, Kocaeli, Bursa | Otomotiv, tekstil, kimya; nüfus yoğunluğu, sermaye birikimi, limanlara ve pazara yakınlık sayesinde Türkiye'nin en gelişmiş sanayi bölgesi |
| İç Anadolu | Ankara, Kayseri | Tekstil ve mobilya |
| Ege | İzmir | Tekstil, gıda ve zeytinyağı |
| Akdeniz | İskenderun-Adana | Hammaddesi çoğunlukla ithal edilen demir-çelik ve petrokimya |
Akdeniz örneği, limana yakınlığın hammaddesi ithal edilen sanayi kolları için ne kadar belirleyici olduğunu gösterir.
Şeker fabrikalarının, şeker pancarı üretiminin yoğun olduğu İç Anadolu illerinde; buna karşın büyük bir petrokimya tesisinin ham petrolün deniz yoluyla ithal edildiği bir liman kentinde (İskenderun) kurulması tercih edilmiştir.
X ili, deniz kıyısından uzak, yüksek bir plato üzerinde yer almaktadır. Bu ilde yıllık sıcaklık farkı fazladır, yazlar kurak geçer ve arazi buğday tarımına elverişli geniş düzlüklerden oluşur. Ayrıca ilin yakınından geçen bir akarsu üzerinde büyük bir baraj bulunmaktadır.
Bu bilgilere göre X ili ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılamaz?
9Sık yapılan hatalar
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
10ÖSYM'de nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
- Harita yorumlama: Türkiye haritasında işaretli iller verilip bu illerde hangi tarım ürününün, madenin ya da santral türünün yaygın olduğunun sorulması.
- Tablo/grafik yorumlama: Bölgelere göre üretim miktarlarının karşılaştırıldığı bir tablo verilip farkın nedeninin (iklim, toprak, pazar) sorulması.
- Paragraf/senaryo sorusu: Bir ilin iklim, toprak ve yer şekli özellikleri anlatılıp bu ilde hangi tarım ürününün ya da sanayi kolunun geliştiğinin çıkarılması.
- Neden-sonuç sorusu: "X ilinde Y santralinin kurulmasının temel nedeni nedir?" biçiminde, coğrafi koşul ile kaynak seçimi arasında ilişki kurmayı gerektiren sorular.
- Yanlışı bulma sorusu: Bir bölgenin özellikleri arasına, o bölgeyle bağdaşmayan bir tarım ürünü ya da sanayi kolu yerleştirilip bunun bulunmasının istenmesi.
11Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.