Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
10 bölüm · ~23 dk · 23 etkileşim
Ekosistem ve Madde Döngüleri, AYT Coğrafya-2'de canlıların birbirleriyle ve cansız çevreleriyle olan ilişkisini, enerjinin ve maddenin doğada nasıl dolaştığını inceleyen bir konudur. TYT'deki biyoçeşitlilik bilgisinin üzerine; enerji akışının tek yönlülüğü, besin piramidinin matematiksel mantığı ve karbon-azot-su döngülerinin işleyişi eklenir. ÖSYM bu konuda genellikle bir besin zincirini, bir madde döngüsü şemasını ya da bir ekosistemdeki dengesizliğin sonuçlarını vererek neden-sonuç ilişkisi kurmayı ister; bu yüzden kavramları birbirinden kopuk ezberlemek yerine "enerji nereden gelir, nasıl aktarılır, madde nasıl geri döner" mantığıyla öğrenmek gerekir.
1Ekosistemin unsurları
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Bir ekosistem, belirli bir alandaki biyotik (canlı) unsurlar ile abiyotik (cansız) unsurların (sıcaklık, ışık, su, toprak, iklim) karşılıklı etkileşiminden oluşan bütündür. Biyotik unsurlar üç grupta incelenir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Ölü organizmaları ve organik atıkları inorganik maddelere parçalayarak toprağa geri kazandıran canlılara ne ad verilir?
2Enerji akışı ve besin piramidi
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Ekosistemde enerji tek yönlü akar: Güneşten üreticilere, üreticilerden tüketicilere ve nihayetinde ayrıştırıcılara geçer; hiçbir zaman geri güneşe dönmez. Bu, maddenin döngüsel hareketinden temel bir farktır.
Bir trofik (beslenme) basamaktan bir üstüne geçilirken enerjinin büyük bölümü solunum, hareket ve ısı olarak kaybedilir; yalnızca yaklaşık %10'u bir üst basamağa aktarılabilir.
Bu nedenle besin piramidi tabandan tepeye doğru daralır: üreticilerin biyokütlesi en fazla, üst basamaklardaki tüketicilerin biyokütlesi ise en azdır. Bu matematiksel sınırlama, doğada neden dört-beş basamaktan uzun besin zincirlerinin nadiren bulunduğunu da açıklar; enerji her basamakta o kadar azalır ki belirli bir noktadan sonra bir sonraki basamağı besleyecek enerji kalmaz.
Bir ekosistemde üreticilerin toplam enerjisi 100.000 birim olarak ölçülmüştür. Bu ekosistemde birincil, ikincil ve üçüncül tüketicilerin sahip olabileceği yaklaşık enerji miktarı nedir?
Enerji piramidi (birim)
Bir ekosistemde üreticilerin toplam enerjisi 200.000 birim olarak ölçülmüştür. %10 kanununa göre bu ekosistemdeki ikincil tüketicilerin sahip olabileceği yaklaşık enerji miktarı nedir?
3Besin zinciri ve besin ağı
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Besin zinciri, tek bir doğrusal beslenme ilişkisini (ör. ot → çekirge → kurbağa → yılan → kartal) gösterirken, besin ağı bir ekosistemdeki birden fazla besin zincirinin birbirine bağlanmasıyla oluşan, gerçeğe daha yakın karmaşık yapıdır. Besin ağının karmaşıklığı arttıkça ekosistemin bir türün kaybına karşı dayanıklılığı (esnekliği) da artar.
| Besin zinciri | Besin ağı | |
|---|---|---|
| Yapı | Tek doğrusal ilişki | Birden fazla zincirin birbirine bağlanması |
| Gerçeğe yakınlık | Basit | Daha karmaşık, gerçeğe daha yakın |
| Tür kaybına dayanıklılık | Düşük | Karmaşıklık arttıkça artar |
Bir gölde yalnızca tek bir besin zincirine (yosun → küçük balık → büyük balık) dayalı bir ekosistem varken, komşu bir gölde aynı canlıların yanı sıra başka üretici ve tüketici türler de bulunmakta, birden fazla besin zinciri birbirine bağlanmaktadır. Küçük balık türünün bir hastalık nedeniyle azaldığı bir yılda hangi gölün ekosistemi daha az etkilenir?
Bir ekosistemde avcı bir türün aşırı avlanma sonucu sayısının azalması, otçul popülasyonunun hızla artmasına ve bitki örtüsünün aşırı tüketilmesine yol açmıştır.
Bu durum hangi kavramla ilişkilidir?
4Karbon döngüsü
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Atmosferdeki karbondioksit, fotosentezle bitkiler tarafından organik maddeye dönüştürülür; bu karbon, besin zinciri boyunca tüketicilere aktarılır. Canlıların solunumu, organik maddelerin çürümesi (ayrıştırıcı faaliyeti) ve yanma (orman yangınları, fosil yakıt kullanımı) yoluyla karbon yeniden atmosfere karbondioksit olarak döner. Ayrıca okyanuslar, karbondioksidi çözerek önemli bir karbon deposu (yutak alanı) işlevi görür; fosil yakıtların (kömür, petrol) yakılması ise milyonlarca yıl önce depolanmış karbonu kısa sürede atmosfere geri saldığı için sera etkisini ve küresel ısınmayı hızlandırır.
Bir bölgede yoğun orman yangınları ve artan fosil yakıt tüketimi sonucunda atmosferdeki karbondioksit miktarının hızla arttığı gözlemlenmiştir. Bu durumun karbon döngüsü açısından açıklaması nedir?
5Azot döngüsü
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Atmosferin yaklaşık %78'ini oluşturan azot gazı (N₂), çoğu canlı tarafından doğrudan kullanılamaz. Azot, ancak azot bağlayıcı bakteriler (baklagillerin köklerindeki simbiyotik bakteriler gibi) ya da yıldırım gibi doğal olaylarla kullanılabilir bileşiklere (amonyum, nitrat) dönüştürülür; bu sürece azot fiksasyonu denir.
Atmosferdeki azot gazı canlılara nasıl ulaşır, nasıl geri döner?
Bir tarım arazisinde baklagil bitkilerinin (fasulye, nohut gibi) yetiştirilmesinin, sonraki dönemde ekilecek tahıl bitkilerinin verimini artırdığı gözlemlenmiştir. Bu durumun azot döngüsüyle ilişkisi nasıl açıklanabilir?
Atmosferdeki azot gazının azot bağlayıcı bakteriler ya da yıldırım gibi olaylarla bitkilerin kullanabileceği bileşiklere dönüştürülmesi sürecine ne ad verilir?
6Su döngüsü
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Güneş enerjisiyle okyanus, göl ve nehirlerden gerçekleşen buharlaşma ile bitkilerden gerçekleşen terleme (transpirasyon) birlikte atmosfere su buharı taşır. Yükselen nemli hava soğuyarak yoğunlaşır (bulut oluşumu) ve yağış olarak yeryüzüne döner. Yağışın bir kısmı yüzeysel akışla akarsu ve göllere, bir kısmı sızma (infiltrasyon) yoluyla yer altı sularına karışır; bir kısmı da doğrudan bitkiler tarafından kullanılır. Su döngüsü, hem canlıların yaşamsal ihtiyacını karşılar hem de iklim ve erozyon süreçlerini besler.
Okyanus, göl ve nehirlerden , bitkilerden ile atmosfere su buharı taşınır. Nemli hava soğuyarak ve olarak döner. Yağışın bir kısmı yüzeysel akışla akarsu ve göllere, bir kısmı yoluyla yer altı sularına karışır.
7Ekolojik denge ve süksesyon
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bir ekosistemdeki türlerin sayısı, enerji akışı ve madde döngüleri belirli bir denge içinde işler; buna ekolojik denge denir. Bir türün aşırı avlanması, bir kirleticinin girmesi ya da iklim değişikliği gibi etkenler bu dengeyi bozabilir ve zincirleme etkilerle (örneğin bir avcı türün azalmasının otçul popülasyonunu patlatması) tüm ekosistemi etkileyebilir.
Bir bölgede hem yoğun ormansızlaşma hem de aşırı gübreli tarım uygulanmaktadır.
Bu iki uygulamanın karbon ve azot döngüleri üzerindeki birleşik etkisi için en tutarlı yorum aşağıdakilerden hangisidir?
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Enerji tek yönlü akar, madde ise döngüsel dolaşır.
Ayrıştırıcılar tüketici grubundadır.
Azot fiksasyonunu yalnızca bitkiler gerçekleştirir.
Besin ağı ne kadar karmaşıksa ekosistem bir tür kaybına karşı o kadar dayanıklıdır.
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
- Sayısal piramit soruları: Üreticilerin enerjisi verilip %10 kanunuyla üst basamaklardaki yaklaşık enerji miktarının hesaplanması.
- Besin ağı senaryosu: Bir türün azalması ya da yok olmasının ekosistemdeki diğer canlılara etkisinin, besin ağının karmaşıklığına bağlı olarak yorumlanması.
- Döngü şeması yorumlama: Karbon, azot ya da su döngüsünün bir aşamasının (fotosentez, solunum, azot fiksasyonu, buharlaşma gibi) tanımlanması ya da eksik bırakılan bir sürecin bulunması.
- İnsan etkisi soruları: Fosil yakıt kullanımı, aşırı gübreleme ya da ormansızlaşma gibi insan faaliyetlerinin madde döngülerini nasıl bozduğunun sorulması.
- Kavram ayırt etme: Üretici-tüketici-ayrıştırıcı, besin zinciri-besin ağı, enerji akışı-madde döngüsü gibi kavram çiftlerinin doğru eşleştirilmesi.
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.