Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
8 bölüm · ~19 dk · 19 etkileşim
Nüfus, Göç ve Yerleşme, AYT Coğrafya-2'de dünya ölçeğinde nüfusun neden bazı bölgelerde yoğunlaşıp bazı bölgelerde seyrekleştiğini, ülkelerin nüfus yapısının zaman içinde nasıl değiştiğini ve insanların neden yer değiştirdiğini bir arada ele alan bir konudur. TYT'de daha çok Türkiye'nin nüfus özellikleri işlenirken AYT'de sınav; dünya nüfus dağılışının nedenlerini, demografik dönüşüm modelinin aşamalarını ve göç teorilerini kavramsal ve karşılaştırmalı biçimde ölçer. Bu konuda başarının anahtarı, nüfus verilerini (doğum-ölüm oranı, göç, yaş yapısı) yorumlayarak bir ülkenin ya da bölgenin gelişmişlik düzeyi ve göç eğilimi hakkında çıkarım yapabilmektir.
1Dünya nüfusunun dağılışı
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Dünya nüfusu yeryüzüne son derece eşitsiz dağılmıştır; kara yüzeyinin küçük bir bölümünde nüfusun büyük kısmı toplanmıştır. Önce yoğun nüfuslu alanları haritada gör:
Yoğun nüfuslu alanlar: Muson Asya, Batı Avrupa, Kuzeydoğu Amerika
Şimdi seyrek nüfuslu alanlara bak:
Seyrek nüfuslu alanlar
| Alan | Örnek | Nüfusu seyrekleştiren neden |
|---|---|---|
| Çöller | Sahra, Arap Çölü | Aşırı kuraklık ve tarıma elverişsizlik |
| Kutup bölgeleri ve tundra | Grönland, Sibirya'nın kuzeyi | Aşırı soğuk, kısa yetişme mevsimi, tarımsal faaliyetin neredeyse imkânsız olması |
| Yüksek dağlık alanlar | Himalayalar, And Dağları'nın yüksek kesimleri | Ulaşım güçlüğü, düşük sıcaklık, sınırlı tarım alanı |
| Yoğun ekvatoral ormanlar | Amazon, Kongo Havzası | Aşırı nem, yoğun bitki örtüsü nedeniyle ulaşım ve tarımsal kullanımın güçlüğü |
Bu dağılış, nüfusun temel olarak iklim, yer şekli, su kaynaklarına yakınlık, toprak verimliliği ve ekonomik-tarihsel etkenlerin (sanayileşme, ticaret yolları, siyasi istikrar) birlikte belirlediği bir sonuçtur.
Bir kıtada, benzer enlemde yer alan iki bölgeden birinde yoğun sanayileşme ve gelişmiş ulaşım ağı bulunurken diğerinde herhangi bir sanayileşme yaşanmamış, ulaşım ağı da zayıf kalmıştır. İki bölge de benzer iklim ve yer şekli özelliklerine sahip olmasına rağmen nüfus yoğunlukları arasında büyük fark bulunmaktadır.
Bu durum, nüfus dağılışını açıklarken hangi genellemeyi doğrular?
2Demografik dönüşüm modeli
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bir ülkenin doğum oranı, ölüm oranı ve buna bağlı nüfus artış hızının zaman içinde değişimini açıklayan model beş evrede incelenir:
- 1. Evre
Yüksek dengeleme
Hem doğum hem ölüm oranı yüksek; nüfus artışı düşük ve dengeli. Sanayi öncesi toplumların tipik özelliğidir.
- 2. Evre
Erken genişleme
Sağlık ve beslenme koşullarının iyileşmesiyle ölüm oranı hızla düşerken doğum oranı yüksek kalır; nüfus hızla artar. Az gelişmiş ülkelerin bir bölümü bu evrededir.
- 3. Evre
Geç genişleme
Kentleşme, eğitim düzeyinin artması ve kadınların iş gücüne katılmasıyla doğum oranı da düşmeye başlar; ölüm oranı düşük kalır. Nüfus artışı yavaşlar ama sürer.
- 4. Evre
Düşük dengeleme
Hem doğum hem ölüm oranı düşük ve birbirine yakın; nüfus artışı çok yavaş ya da durağan. Gelişmiş ülkelerin çoğu bu evrededir.
- 5. Evre
Azalma
Doğum oranı ölüm oranının altına iner, nüfus mutlak olarak azalmaya başlar. Japonya ve bazı Avrupa ülkelerinde bu evreye geçildiği gözlenmektedir.
Bu model, bir ülkenin ekonomik gelişmişlik düzeyi ile nüfus yapısı arasındaki ilişkiyi göstermesi bakımından AYT'de sıkça sorulur; verilen doğum-ölüm oranı grafiğinden ülkenin hangi evrede olduğu ve buna bağlı olarak gelişmişlik düzeyi çıkarılabilir.
X ülkesinde doğum oranı binde 40, ölüm oranı binde 35 olarak ölçülürken, Y ülkesinde doğum oranı binde 12, ölüm oranı binde 10'dur. Bu iki ülkenin evreleri ve gelişmişlik düzeyleri hakkında ne söylenebilir?
Bir ülkede kentleşme hızının artmasına paralel olarak kadınların eğitim düzeyinin ve iş gücüne katılımının yükseldiği, buna bağlı olarak doğum oranının düşmeye başladığı, ölüm oranının ise düşük düzeyde kaldığı gözlemlenmiştir.
Bu ülke demografik dönüşüm modelinin hangi evresindedir?
3Göç teorileri
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Kırsal bir bölgede tarım arazilerinin makineleşmeyle iş gücüne olan ihtiyacı azaltması sonucunda pek çok genç, sanayi ve hizmet sektörünün güçlü olduğu büyük bir kente göç etmektedir. Bu göç nasıl açıklanır?
İki komşu ülke arasında belirgin bir ekonomik fark bulunmasına rağmen dil farkı, göç mevzuatındaki kısıtlamalar ve yüksek ulaşım maliyeti nedeniyle beklenenden çok daha az göç yaşanmaktadır.
Bu durum en iyi hangi yaklaşımla açıklanır?
4Göç türleri
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Göçler üç ölçüte göre sınıflandırılır:
| Ölçüt | Türler |
|---|---|
| Süreye göre | Sürekli, mevsimlik (yaylacılık gibi), günübirlik |
| Nedene göre | Ekonomik, siyasi (mülteci, sığınmacı), sosyal-kültürel, çevresel (doğal afet, iklim değişikliği) |
| Yöne göre | İç göç (kırdan kente, kentten kente), dış göç (uluslararası) |
Günümüzde iklim değişikliğinin yol açtığı kuraklık ve deniz seviyesi yükselmesi, "çevresel göç" kavramının önemini artırmaktadır.
Aşağıdakilerden hangisi göçün nedenine göre yapılan sınıflandırmada yer alan bir göç türüdür?
5Yerleşme
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Yerleşmeler, biçimlerine göre toplu (köy, kasaba, kent gibi bir arada yoğunlaşmış) ve dağınık (mezra gibi birbirinden uzak, tek tek yapılardan oluşan) yerleşmeler olarak; işlevlerine göre ise kırsal (tarım, hayvancılık ağırlıklı) ve kentsel (sanayi, ticaret, hizmet ağırlıklı) yerleşmeler olarak ikiye ayrılır. Kırsal yerleşmelerin dağınık ya da toplu olması; yer şekli, su kaynaklarına erişim ve arazi mülkiyet yapısı gibi etkenlere bağlıdır. Dünya genelinde sanayileşme ve kentleşme sürecinin hızlanmasıyla kırsal nüfus oranı azalırken kentsel nüfus oranı sürekli artmaktadır; bu süreç özellikle gelişmekte olan ülkelerde çok hızlı, kontrolsüz bir kentleşmeye (çarpık kentleşme) yol açabilmektedir.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Ravenstein'a göre göçlerin çoğu uzun mesafelidir.
Her göç akımına karşı, ondan daha küçük ölçekli bir karşı göç akımı oluşur.
Lee, göç kararını yalnızca köken ve hedef yerin özellikleriyle açıklar.
Toplu/dağınık ayrımı biçimle, kırsal/kentsel ayrımı işlevle ilgilidir.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- Harita/konum yorumlama: Dünya haritasında işaretlenen bölgelerin nüfus yoğunluğunun nedeninin (iklim, yer şekli, ekonomik etken) sorulması.
- Veri/grafik yorumlama: Bir ülkenin doğum-ölüm oranı verilerek demografik dönüşüm evresinin ve gelişmişlik düzeyinin çıkarılması.
- Teori uygulama soruları: Bir göç senaryosunun itme-çekme teorisi, Ravenstein kanunları ya da Lee'nin teorisiyle açıklanması.
- Karşılaştırma soruları: İki ülkenin ya da bölgenin nüfus yapısı, göç eğilimi ya da yerleşme biçiminin karşılaştırılması.
- Kavram ayırt etme: Toplu-dağınık yerleşme, iç göç-dış göç, ekonomik-siyasi-çevresel göç gibi kavram çiftlerinin doğru sınıflandırılması.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.