Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
9 bölüm · ~21 dk · 23 etkileşim
Doğal Afetler, AYT Coğrafya-2 testinde ortalama 0,5 soruluk ağırlığa sahip olsa da her sınavda karşımıza çıkabilen, önceki konularla (jeolojik yapı, iklim) doğrudan bağlantılı bir başlıktır. Konu; deprem, heyelan, sel, kuraklık, çığ ve volkanizma gibi doğal afetlerin oluşum nedenlerini, dünya ve Türkiye'deki dağılımını ve afet yönetiminin (afet öncesi, sırası ve sonrası) temel ilkelerini kapsar. Sınavda genellikle bir bölgenin yer şekli, iklim ve zemin özellikleri verilip bu bölgede hangi afetin risk oluşturacağının ya da bir afetin neden o bölgede daha etkili olduğunun bulunması istenir.
1Afet türleri
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Afetler oluşum nedenine göre iki gruba ayrılır:
| Grup | Afetler | Neye bağlı? |
|---|---|---|
| Jeolojik/jeomorfolojik | Deprem, volkanizma, heyelan, çığ | Yer kabuğu ya da yer şekilleri |
| Klimatik (meteorolojik) | Sel, kuraklık, don, hortum, fırtına | Hava olayları |
Türkiye'de en sık ve en yıkıcı biçimde görülen afetler deprem ile sel ve heyelandır.
2Deprem: oluşum, dağılım ve risk
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Kuzey ve Doğu Anadolu fay hatları
Aynı büyüklükteki iki depremden, alüvyal (gevşek) zemin üzerine kurulmuş bir yerleşim, sağlam kayalık zemin üzerindeki bir yerleşime göre daha fazla hasar görür.
Bu durumun temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
3Heyelan, sel, kuraklık, çığ
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Bir akarsu vadisine ve taşkın yatağına yapılan yerleşim ve sanayi tesisleri, aşağıdaki afetlerden hangisinin yol açacağı zararı artırır?
4Volkanizma
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Türkiye'de aktif volkanizma riski, deprem riskine göre çok daha sınırlıdır; Ağrı, Erciyes, Hasan Dağı ve Nemrut gibi volkanik oluşumların büyük çoğunluğu günümüzde sönmüş durumdadır. Aktif volkanizma dünya genelinde en çok Ateş Çemberi (Pasifik kuşağı) üzerinde görülür.
Türkiye'deki volkanik oluşumlar
5Afet yönetimi: öncesi, anı, sonrası
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
- Afet öncesi
Risk azaltma
Yapı denetiminin sıkılaştırılması, imar planlarının zemin etütlerine göre hazırlanması, erken uyarı sistemlerinin kurulması ve halkın afetlere karşı eğitilmesi
- Afet anı
Müdahale
Arama-kurtarma çalışmalarının yürütülmesi, tahliye ve acil müdahale
- Afet sonrası
İyileştirme
Geçici barınma alanlarının kurulması, enkaz kaldırma, yeniden yapılanma ve psikososyal destek çalışmaları
Bu üç aşamanın da etkili biçimde yürütülmesi, can ve mal kaybını en aza indirmenin temel yoludur; özellikle afet öncesi alınan önlemler, afetin oluşumunu engelleyemese de yol açacağı zararı büyük ölçüde azaltır.
Deprem öncesinde yapı denetiminin sıkılaştırılması ve imar planlarının zemin etütlerine göre hazırlanması, afet yönetiminin hangi aşamasına örnektir?
6Çözümlü örnekler
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Aynı büyüklükteki bir deprem, alüvyal (gevşek) zemin üzerine kurulmuş bir yerleşimde, sağlam kayalık zemin üzerindeki bir yerleşime göre çok daha fazla hasara yol açmıştır. Neden?
Doğu Karadeniz Bölümü'nde heyelan afeti, Türkiye'nin diğer bölgelerine kıyasla çok daha sık yaşanmaktadır. Neden?
Bir akarsu vadisine ve taşkın yatağına yapılan yoğun yerleşim ve sanayi tesisleri, şiddetli bir yağış sonrası büyük maddi kayıplara yol açmıştır. Neden?
İç Anadolu Bölgesi'nde art arda yaşanan az yağışlı yıllar, buğday üretiminde belirgin bir düşüşe yol açmıştır. Neden?
Bir bölgede hem yüksek eğimli yamaçlar hem de yıl boyunca düzenli ve bol yağış bulunmakta, buna karşın bölgedeki ormanlar tarım alanı açmak amacıyla hızla tahrip edilmektedir.
Bu bilgilere dayanarak bölgeyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?
7Sık yapılan hatalar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Heyelan toprak ve kaya kütlesinin, çığ ise kar kütlesinin hareketidir.
Türkiye'nin her yeri aynı derecede deprem riski taşır.
Afet yönetimi yalnızca afet sonrası yardımdan ibarettir.
Türkiye'deki volkanik oluşumların büyük çoğunluğu günümüzde sönmüştür.
8ÖSYM'de nasıl soruluyor
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
- Harita yorumlama: Fay hatlarının ya da afet dağılımının gösterildiği bir Türkiye haritası üzerinden hangi bölgenin hangi afete daha açık olduğunun sorulması.
- Paragraf/senaryo sorusu: Bir bölgenin yer şekli, iklim ve zemin özellikleri anlatılıp bu bölgede hangi afetin risk oluşturduğunun ya da neden oluşturduğunun bulunması istenir.
- Karşılaştırma sorusu: İki farklı bölgenin ya da iki farklı afetin (heyelan-çığ, deprem-volkanizma gibi) özellikleri karşılaştırılarak doğru yargının bulunması istenir.
- Neden-sonuç sorusu: "Bir bölgede X afetinin diğer bölgelere göre daha sık yaşanmasının temel nedeni nedir?" türünde sorular sorulur.
- Afet yönetimi aşaması sorgulama: Verilen bir önlemin ya da faaliyetin afet öncesi, afet anı ya da afet sonrası aşamalarından hangisine ait olduğunun sorulması istenir.
9Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.