Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
10 bölüm · ~22 dk · 22 etkileşim
İklim Tipleri ve Biyomlar, AYT Coğrafya-2'de TYT'deki Türkiye iklimleri bilgisinin küresel ölçeğe taşındığı, dünya genelindeki iklim kuşaklarının ve bunlara bağlı bitki-hayvan topluluklarının (biyomların) birlikte değerlendirildiği bir konudur. ÖSYM bu konuda sıklıkla bir istasyonun sıcaklık-yağış grafiğini ya da bir bölgenin coğrafi konumunu vererek "bu bölge hangi iklim kuşağındadır, hangi biyoma sahiptir" sorusunu sordurur. Bu nedenle konuyu çalışırken iklimi ve buna karşılık gelen biyomu birlikte öğrenmek, ezberden çok neden-sonuç ilişkisi kurmak esastır.
1Dünya iklimleri: üç ana kuşak
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Dünya iklimleri, sıcaklık ve yağış rejimine göre üç ana kuşakta incelenir: alçak enlemlerde sıcak, orta enlemlerde ılıman, yüksek enlemlerde soğuk iklimler. Dördüncü başlık ise enlemden bağımsız olan yüksek dağ (yükselti) iklimidir.
2Sıcak iklimler (alçak enlem kuşağı)
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Önce haritada üç sıcak iklimin örnek yerlerine bak, sonra kartlarla iklim ve biyomu birlikte öğren.
Ekvatoral iklim örnekleri: Amazon, Kongo Havzası, Endonezya
A istasyonunda yazın çok bol yağış düşerken kışın yağış neredeyse sıfıra inmekte ve yıllık toplam yağış oldukça yüksek olmaktadır. B istasyonunda da yaz-kış arasında benzer bir yağış farkı görülmekte, fakat yıllık toplam yağış A'ya göre belirgin biçimde düşük kalmaktadır.
Bu iki istasyon sırasıyla hangi iklim tiplerine örnektir?
3Ilıman iklimler (orta enlem kuşağı)
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Ilıman kuşakta dört iklim tipi vardır. Karşılaştırmalı tabloda yağış rejimini, sıcaklık farkını ve biyomu yan yana gör:
| İklim | Nerede görülür? | Özellik | Biyom |
|---|---|---|---|
| Akdeniz | Akdeniz çevresi, Kaliforniya, Şili'nin orta kesimi, Güney Afrika'nın ve Avustralya'nın bazı kıyıları (orta enlemlerin batı kıyıları) | Yazlar sıcak-kurak, kışlar ılık-yağışlı | Maki (sert ve kalın yapraklı, kışın yaprağını dökmeyen bodur çalılar) |
| Okyanusal (Batı Avrupa) | Orta enlemlerin batı kıyıları, ılıman kuşak (Batı Avrupa, Kanada'nın batı kıyıları) | Okyanus etkisiyle yıl boyunca ılıman sıcaklık ve düzenli yağış; yıllık sıcaklık farkı az | Geniş yapraklı ve karışık ormanlar |
| Karasal (step) | Kıtaların iç kesimleri, nemli deniz etkisinden uzak alanlar (Orta Asya bozkırları, Kuzey Amerika prerileri) | Yazlar sıcak, kışlar soğuk, yağış az; yıllık sıcaklık farkı fazla | Step (bozkır): kısa boylu otsu bitki örtüsü |
| Karasal (çöl) | Dönenceler çevresindeki yüksek basınç kuşağı (Sahra, Arap Çölü, Kalahari) ya da kıtaların derin iç kesimleri (Gobi) | Yıllık yağış çok az; gündüz-gece ve yaz-kış sıcaklık farkı fazla | Çöl: çok seyrek, kurakçıl (kserofit) bitkiler |
Çöl iklimi örnekleri: Sahra, Arap Çölü, Kalahari, Gobi
Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisi iklim tipi ile doğal bitki örtüsü arasında doğru bir ilişki kurmaktadır?
4Soğuk iklimler ve taiga
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
5Yüksek dağ (yükselti) iklimi
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
Enlemden bağımsız olarak, yeryüzünün her yerinde yüksek dağlık alanlarda görülür. Yükseldikçe sıcaklık düşer, bu nedenle aynı dağ üzerinde eteklerden zirveye doğru farklı bitki örtüsü kuşakları (kademeli bitki örtüsü) sıralanır. Basamakları sırayla aç:
Yüksek bir dağda eteklerden zirveye doğru bitki örtüsü nasıl sıralanır?
6Biyom-iklim ilişkisinin mantığı
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Bir bölgenin biyomu, o bölgenin sıcaklık ve yağış rejiminin bir sonucudur. Sıcaklık arttıkça ve yağış düzenli hâle geldikçe bitki örtüsü gürleşir (yağmur ormanı); sıcaklık düşük ya da yağış azken bitki örtüsü seyrekleşir (tundra, çöl, step). Bu nedenle bir istasyonun sıcaklık-yağış grafiği verildiğinde, önce yağışın mevsimlere dağılımına (her mevsim mi, yazın mı, kışın mı düşüyor), sonra yıllık sıcaklık ortalamasına ve farkına bakılarak hem iklim tipi hem de o iklime karşılık gelen biyom belirlenebilir.
Kuzey yarım kürede aynı meridyen üzerinde güneyden kuzeye doğru sırasıyla geniş yapraklı orman, iğne yapraklı orman, tundra ve kalıcı buz-kar örtüsü gözlemlenmektedir.
Bu sıralamayı en iyi açıklayan etken aşağıdakilerden hangisidir?
7Çözümlü örnekler
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Bir istasyonda yıl boyunca aylık yağış miktarları birbirine yakın ve yüksektir; hiçbir ayda belirgin bir kuraklık yaşanmaz. Yıllık sıcaklık ortalaması yüksek ve aylar arası sıcaklık farkı azdır.
A istasyonunda yazın çok bol yağış düşerken kışın yağış neredeyse sıfıra iner; ancak yaz yağışları o kadar fazladır ki yıllık toplam yağış oldukça yüksektir. B istasyonunda da yaz-kış arasında benzer bir yağış farkı vardır ama yıllık toplam yağış A'ya göre belirgin biçimde düşüktür.
Kuzey yarım kürede, aynı meridyen üzerinde güneyden kuzeye doğru sırasıyla geniş yapraklı orman, iğne yapraklı orman, tundra ve son olarak kalıcı buz-kar örtüsü gözlemlenmektedir.
Ekvator yakınında yer alan çok yüksek bir dağın eteklerinde yağmur ormanı görülürken zirveye çıkıldıkça sırasıyla iğne yapraklı orman, dağ çayırları ve en sonunda kalıcı kar görülmektedir; oysa dağın bulunduğu enlemde deniz seviyesinde böyle bir kar örtüsüne rastlanmaz.
8Sık yapılan hatalar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Muson ikliminde yıllık toplam yağış, savan iklimine göre çok daha fazladır.
Ekvatoral iklimde belirgin bir kurak dönem yaşanır.
Akdeniz iklimi yalnızca Akdeniz çevresinde görülür.
Çölde yağış neredeyse yok denecek kadar azdır; step'te ise az da olsa mevsimlik yağış vardır.
9ÖSYM'de nasıl soruluyor
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
- Grafik yorumlama: Bir istasyonun aylık sıcaklık ve yağış grafiği verilip hangi iklim tipine ve hangi biyoma ait olduğunun bulunması.
- Konum-iklim ilişkisi: Bir bölgenin enlemi, kıyıya olan uzaklığı ya da yükseltisi verilerek iklim tipinin çıkarılması.
- Karşılaştırmalı sorular: İki farklı iklim tipinin (muson-savan, step-çöl gibi) yağış rejimi ya da bitki örtüsü bakımından karşılaştırılması.
- Biyom-iklim eşleştirme: Bir bitki örtüsü tanımı verilip hangi iklim tipine ait olduğunun sorulması ya da tam tersi.
- Yükselti/enlem etkisiyle akıl yürütme: Aynı enlemde farklı yükseltilerdeki ya da aynı yükseltide farklı enlemlerdeki bölgelerin biyom farkının nedeninin sorulması.
10Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Önce iklim-biyom çiftlerini eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.
Ekvatoral iklimde yağış düzenlidir; muson ikliminde yağış düşer; Akdeniz ikliminde yazlar , kışlar . Dağlarda yükseldikçe sıcaklık ve bitki örtüsü kademeli sıralanır.