Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
8 bölüm · ~27 dk · 31 etkileşim
Doğal Sistemler ve Yer Şekilleri, AYT Coğrafya-2 testinin temel taşlarından biridir ve TYT'deki "İç ve Dış Kuvvetler" bilgisinin üzerine inşa edilir. TYT'de yer şekillerinin nasıl oluştuğu genel hatlarıyla sorulurken AYT'de sınav; levha tektoniği kuramını, levha sınırlarında yaşanan olayları, iç ve dış kuvvetlerin birbiriyle olan etkileşimini ve bunların Türkiye'nin somut jeolojik yapısına nasıl yansıdığını derinlemesine ölçer. Bu konuda başarının anahtarı, "hangi kuvvet nerede etkilidir, hangi yer şeklini oluşturur ve Türkiye'de bu hangi bölgede karşımıza çıkar" sorusuna sistematik cevap verebilmektir.
1Levha tektoniği: üç tür sınır
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Yer kabuğu (litosfer), birbirine göre hareket eden büyük ve küçük parçalardan, yani levhalardan oluşur. Bu levhalar, altlarındaki yarı akışkan astenosfer üzerinde manto konveksiyon akıntılarının etkisiyle yılda birkaç santimetre hızla hareket eder. Levha sınırları üç türlüdür:
| Sınır | Kabuğa ne olur? | Deprem | Volkanizma |
|---|---|---|---|
| Iraksak | Yeni okyanus kabuğu oluşur | Sığ odaklı | Bazaltik |
| Yakınsak | Dalma-batma ya da kıvrım dağı | Derin odaklı, şiddetli | Patlamalı |
| Dönüşük | Ne oluşur ne yutulur | Sığ ama yıkıcı | Neredeyse yok |
Bir bölgede yeni okyanus kabuğunun sürekli oluştuğu, sığ odaklı depremlerin ve bazaltik volkanizmanın görüldüğü levha sınırı aşağıdakilerden hangisidir?
Bir bölgede sığ odaklı, yıkıcı depremler görülmekte; buna karşın volkanik faaliyete neredeyse hiç rastlanmamaktadır. Bu bölge hangi tür levha sınırına örnek gösterilebilir?
Bir bölgede hem derin odaklı şiddetli depremler hem patlamalı andezitik volkanizma hem de derin bir deniz hendeği gözlemlenirken, yakın bir başka bölgede yalnızca sığ odaklı yıkıcı depremler görülmekte, volkanizmaya rastlanmamaktadır.
Bu iki bölge sırasıyla hangi levha sınırı türlerine örnektir?
2İç kuvvetler: yükselten, kıvıran, kıran
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
İç kuvvetler, yer kabuğunu şekillendiren ve genellikle yeryüzünü yükselten, kıvrımlandıran ya da kıran kuvvetlerdir; enerjilerini yer içindeki manto hareketlerinden alırlar.
Genç bir kıvrım dağı dış kuvvetlerin (akarsu, buzul, rüzgâr) etkisiyle sürekli aşınmakta, buna karşın iç kuvvetler bölgeyi düzenli olarak yeniden yükseltmektedir. Dağın yüksekliği hakkında ne söylenebilir?
3Dış kuvvetler: ayrışma, aşınım, birikim
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Dış kuvvetler enerjisini güneşten ve yer çekiminden alır; genel olarak yeryüzünü aşındırıp düzleştirme eğilimindedir. Üç aşamada işler: ayrışma (çözülme) → aşınım (erozyon) → taşınım ve birikim.
| Dış kuvvet | Etkili olduğu ortam | Aşındırma şekilleri | Biriktirme şekilleri |
|---|---|---|---|
| Akarsu | Akarsu yatağı | Vadi, kanyon, menderes | Birikinti konisi, delta, taşkın ovası |
| Rüzgâr | Kurak, bitki örtüsünden yoksun alanlar | Şahit kaya, mantar kaya | Kumul (barkan), lös |
| Buzul | Yüksek-soğuk alanlar | Sirk, U biçimli vadi (fiyort kıyısı) | Moren |
| Dalga-akıntı | Kıyılar | Falez (yalıyar) | Kıyı oku, kıyı seti, tombolo |
| Karstik süreçler | Kalker gibi çözünebilir kayaçlar | Dolin, uvala, polye, mağara, dikit-sarkıt |
Kalker gibi çözünebilir kayaçların yer altı ve yüzey sularınca eritilmesiyle oluşan yer şekillerine ne ad verilir?
Toroslar'da geniş, düz tabanlı ve tarım yapılan bir çöküntü ovası; içinde küçük huni biçimli çukurlar ve yakın bir vadide sarkıt-dikitlerle bezeli bir mağara gözlemlenmiştir. Bu şekillerin oluşumunda hangi süreç etkilidir?
4Türkiye'nin jeolojik yapısı
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Türkiye, Alp-Himalaya orojenez kuşağı üzerinde yer alır ve bu nedenle genç, aktif ve karmaşık bir jeolojik yapıya sahiptir. Ülke toprakları başlıca üç büyük levha ve mikro levha ile ilişkilidir: kuzeyde Avrasya levhası, güneyde Arap levhası ve Afrika levhası, bunların arasında sıkışan Anadolu (mikro) levhası ile doğuda Ege-Anadolu blok sistemi.
KAF, DAF ve Ege graben ovaları
2023 yılında Kahramanmaraş merkezli meydana gelen ve çok geniş bir alanda yıkıma yol açan depremler, Türkiye'nin hangi levha etkileşimiyle ve hangi fay hattıyla ilişkilendirilebilir?
Bir araştırmacı incelediği bölgede hem geniş graben ovaları hem bu ovaları çevreleyen sarp horst kütleleri hem de sık görülen sığ-orta derinlikli depremler tespit etmiştir. Aynı bölgede jeotermal kaynakların da yaygın olduğu bilinmektedir.
Bu bulgular birlikte değerlendirildiğinde bölge için en tutarlı yorum aşağıdakilerden hangisidir?
5Kıvrım dağları, platolar, volkanlar, deprem kuşakları
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Volkanik dağlar
Toroslar ve Kuzey Anadolu Dağları aşağıdaki oluşum evrelerinden hangisinde yükselmiştir?
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
KAF sağ yanal atımlı, DAF ise sol yanal atımlı bir fay hattıdır.
Epirojenez, tabakaları kıvıran bir harekettir.
Dalma-batma zonundaki volkanlar sakin akışlı ve bazaltiktir.
Ege graben sistemi genişleme (çekme) tektoniğiyle oluşmuştur.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
- Kavram eşleştirme: Levha sınırı türü (ıraksak/yakınsak/dönüşük) verilip görülen olayların (deprem tipi, volkanizma, yer şekli) sorulması.
- Neden-sonuç ilişkisi: Bir bölgedeki deprem ya da volkanizma özelliğinden yola çıkarak hangi levha sınırında bulunduğunun çıkarılması.
- Türkiye'ye özgü uygulama soruları: KAF, DAF ya da Ege graben sistemiyle ilgili bir olayın (deprem, jeotermal kaynak, ova oluşumu) hangi tektonik süreçle açıklanabileceğinin sorulması.
- Karşılaştırma soruları: İç kuvvetlerin yapıcı, dış kuvvetlerin yıkıcı etkisinin bir arada değerlendirilip yer şeklinin son hâlinin yorumlanması.
- Harita/kesit yorumlama: Verilen bir yer şekli kesitinden (vadi, graben-horst, kıvrım yapısı) hangi kuvvetin etkili olduğunun ve bölgenin hangi jeolojik özelliği taşıdığının bulunması.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.