KPSS A İktisat Esneklikler konu anlatımı

Esneklik, bir değişkendeki yüzde değişmenin başka bir değişkende yol açtığı yüzde değişmeyi ölçer. Eğimden farklı olarak birimden bağımsızdır; bu nedenle farklı malların ve piyasaların tepkileri karşılaştırılabilir. Mikro iktisatta en sık kullanılan esneklikler talebin fiyat esnekliği, talebin gelir esnekliği, çapraz fiyat esnekliği ve arzın fiyat esnekliğidir.

Esneklik kavramı; firmaların fiyatlama kararlarında (fiyat değişiminin toplam hasılata etkisi), malların sınıflandırılmasında (normal, düşük, lüks, zorunlu; ikame, tamamlayıcı) ve vergi yükünün tüketici ile üretici arasında nasıl paylaşıldığının belirlenmesinde temel araçtır.

Talebin fiyat esnekliği

• Sınıflandırma:
  • |ed| = 0: tam inelastik talep (dikey talep eğrisi),
  • 0 < |ed| < 1: inelastik (esnek olmayan) talep,
  • |ed| = 1: birim esnek talep,
  • |ed| > 1: esnek talep,
  • |ed| = ∞: tam esnek talep (yatay talep eğrisi).
• Doğrusal talep eğrisi (Q = a − bP): Eğim her noktada aynıdır ama esneklik değişir: ed = −bP / Q. Fiyat eksenini kestiği noktada |ed| = ∞, orta noktada (P = a / 2b) |ed| = 1, miktar eksenini kestiği noktada |ed| = 0'dır. Orta noktanın üstü esnek, altı inelastik kesimdir. Geometrik olarak bir noktadaki esneklik, eğrinin o noktanın altında kalan parçasının üstünde kalan parçasına oranıdır.
• Sabit esneklikli talep: Q = A × P^(−ε) biçimindeki üstel talep fonksiyonunda esneklik her noktada −ε'dur. ε = 1 ise talep eğrisi dikdörtgen hiperboldür ve toplam harcama her fiyatta aynıdır. Logaritmik biçimde (ln Q = ln A − ε ln P) katsayı doğrudan esnekliği verir.

Esneklik ve toplam hasılat (toplam harcama)

• TR = P × Q ve MR = P × (1 − 1 / |ed|).
• Talep esnekse (|ed| > 1) MR > 0'dır: fiyat düşürülünce toplam hasılat artar, fiyat artırılınca azalır.
• Talep inelastikse (|ed| < 1) MR < 0'dır: fiyat artışı toplam hasılatı artırır.
• Talep birim esnekse MR = 0'dır ve toplam hasılat en yüksek düzeydedir. Doğrusal talepte bu, orta noktadır.

Talep esnekliğinin belirleyicileri

Talebin gelir esnekliği

• ey = (%ΔQ) / (%ΔY) = (dQ / dY) × (Y / Q).
• ey > 0: normal mal; 0 < ey < 1: zorunlu mal; ey > 1: lüks mal; ey < 0: düşük mal.
• Gelir artarken zorunlu malların bütçe payı düşer, lüks malların payı artar (Engel kanunu: gelir arttıkça gıda harcamalarının gelir içindeki payı azalır).
• Engel toplulaştırma koşulu: Bütçe payları si olmak üzere Σ si × eyi = 1. Tüm mallar lüks ya da tüm mallar düşük olamaz.
• Homojenlik koşulu: Tüm fiyatlar ve gelir aynı oranda değişirse talep değişmez; bu nedenle bir malın kendi fiyat esnekliği, çapraz esneklikleri ve gelir esnekliğinin toplamı sıfırdır.

Çapraz fiyat esnekliği

• exy = (%ΔQx) / (%ΔPy).
• exy > 0: ikame mallar (çay-kahve); exy < 0: tamamlayıcı mallar (otomobil-benzin); exy = 0: bağımsız mallar.
• Rekabet hukukunda ilgili piyasanın belirlenmesinde yüksek pozitif çapraz esneklik, ürünlerin aynı piyasada yer aldığının göstergesi sayılır.

Arzın fiyat esnekliği

• es = (dQs / dP) × (P / Qs).
• Doğrusal arz Qs = c + dP için es = dP / (c + dP):
  • Eğri orijinden geçiyorsa (c = 0) her noktada es = 1'dir.
  • Eğri fiyat eksenini pozitif bir fiyatta kesiyorsa (c < 0) her noktada es > 1'dir.
  • Eğri miktar eksenini pozitif bir miktarda kesiyorsa (c > 0) her noktada es < 1'dir.
• Zaman uzadıkça arz esnekliği artar. Marshall'ın çok kısa döneminde (piyasa döneminde) arz tam inelastiktir.

Esneklik ve vergi yükü

• Birim vergide tüketicinin payı = es / (es + |ed|), üreticinin payı = |ed| / (es + |ed|).
• Fiyata daha az duyarlı taraf yükün daha büyük kısmını taşır. Talep tam inelastik ya da arz tam esnekse yükün tamamı tüketiciye, talep tam esnek ya da arz tam inelastikse tamamı üreticiye düşer.
• Esneklikler büyüdükçe vergi sonrası miktar daha çok azalır ve ölü ağırlık kaybı büyür (Ramsey kuralının temeli: inelastik mallardan daha yüksek oranlı vergi alınması etkinlik kaybını azaltır).

Örnek 1 (Nokta esnekliği ve hasılat): Talep fonksiyonu Q = 100 − 2P, fiyat 30 TL.

Çözüm: Q = 100 − 60 = 40. ed = −2 × (30 / 40) = −1,5. |ed| > 1 olduğu için talep bu noktada esnektir; fiyat indirimi toplam hasılatı artırır. Toplam hasılatın en yüksek olduğu nokta birim esneklik noktasıdır: 2P / (100 − 2P) = 1 ise P = 25, Q = 50 ve TR = 1.250 TL. P = 30'daki hasılat ise 30 × 40 = 1.200 TL'dir.

Örnek 2 (Yay esnekliği): Fiyat 10 TL'den 12 TL'ye çıkınca talep edilen miktar 50'den 40'a düşmüştür.

Çözüm: Ortalama miktar 45, ortalama fiyat 11'dir. ed = (−10 / 45) / (2 / 11) = −110 / 90 ≈ −1,22. Başlangıç noktası esas alınsaydı (−10 / 50) / (2 / 10) = −1, bitiş noktası esas alınsaydı (−10 / 40) / (2 / 12) = −1,5 bulunurdu; ara nokta formülü bu belirsizliği giderir.

Örnek 3 (Gelir esnekliği): Hanehalkı geliri 4.000 TL'den 5.000 TL'ye çıkınca bir malın tüketimi 20 birimden 22 birime yükselmiştir (başlangıç değerlerine göre hesaplayınız).

Çözüm: Gelirdeki değişme %25, miktardaki değişme %10'dur. ey = 10 / 25 = 0,4. Gelir esnekliği 0 ile 1 arasında olduğundan mal normal ve zorunlu bir maldır; gelir arttıkça bütçedeki payı azalır.

Örnek 4 (Vergi yükü): Bir piyasada denge noktasında arzın fiyat esnekliği 2, talebin fiyat esnekliği −0,5'tir. Mala birim başına 10 TL vergi konuluyor.

Çözüm: Tüketicinin payı = 2 / (2 + 0,5) = 0,8. Tüketici fiyatı yaklaşık 8 TL artar, üreticinin eline geçen fiyat yaklaşık 2 TL düşer. Talep inelastik olduğu için yükün büyük kısmını tüketiciler taşır.