KPSS A İktisat Piyasa Başarısızlıkları ve Asimetrik Bilgi konu anlatımı

Birinci refah teoremine göre tam rekabetçi piyasalar belirli varsayımlar altında Pareto etkin sonuç verir. Bu varsayımlar bozulduğunda piyasa kendi başına etkin miktarı üretemez; bu duruma piyasa başarısızlığı denir. Başlıca nedenleri şunlardır: (1) piyasa gücü (monopol, oligopol), (2) dışsallıklar, (3) kamu malları, (4) asimetrik (eksik) bilgi, (5) eksik piyasalar ve işlem maliyetleri.

Dışsallık ve kamu mallarında sorun, özel maliyet/fayda ile sosyal maliyet/fayda arasındaki farktır; fiyat sistemi bu farkı yansıtmaz. Asimetrik bilgide ise işlemin bir tarafı diğerinden daha fazla bilgiye sahiptir; bu durum sözleşme öncesinde ters seçime, sözleşme sonrasında ahlaki tehlikeye yol açar ve piyasaların küçülmesine, hatta tamamen çökmesine neden olabilir. Devlet müdahalesi (vergi, sübvansiyon, düzenleme, kamu üretimi) bu başarısızlıkları giderebilir; ancak müdahalenin de bilgi eksikliği, rant kollama ve bürokrasi nedeniyle devlet başarısızlığına dönüşebileceği unutulmamalıdır.

Dışsallıklar

Kamu malları

Asimetrik bilgi

Örnek 1 (Negatif dışsallık ve Pigou vergisi): Talep (MSB) P = 100 − Q, özel marjinal maliyet MPC = 20 + Q, marjinal dışsal maliyet MEC = 10 (sabit).

Çözüm: Piyasa dengesi: 100 − Q = 20 + Q → Q = 40, P = 60. Sosyal optimum (MSC = 30 + Q): 100 − Q = 30 + Q → Q = 35, P = 65. Pigou vergisi = MEC = 10 TL/birim. Dara kaybı: Q = 40'ta MSC = 70, MSB = 60 → fark 10; ½ × (40 − 35) × 10 = 25.

Örnek 2 (Kamu malı, Samuelson koşulu): Üç bireyin kamu malından marjinal faydaları MB1 = 50 − Q, MB2 = 40 − Q, MB3 = 30 − Q; marjinal maliyet MC = 60.

Çözüm: Dikey toplama: ΣMB = 120 − 3Q. ΣMB = MC: 120 − 3Q = 60 → Q = 20. Q = 20'de bireysel marjinal faydalar 30, 20 ve 10'dur (hepsi pozitif); bunlar Lindahl fiyatlarıdır ve toplamları 60 = MC'dir. Hiçbir bireyin marjinal faydası (en fazla 50) tek başına marjinal maliyeti (60) karşılamadığından, bireysel kararlarla bu mal hiç üretilmez; bedavacılık eğilimi de eklenince piyasa çözümü sıfır olur.

Örnek 3 (Limon piyasası): Araçların yarısı kaliteli, yarısı düşük kaliteli. Alıcılar kaliteli araca 10.000, düşük kaliteliye 4.000 TL değer biçer; satıcıların rezervasyon fiyatları sırasıyla 8.000 ve 3.000 TL. Alıcılar risk-nötr ve kaliteyi ayırt edemiyor.

Çözüm: Alıcıların ödemeye razı olduğu beklenen değer 0,5 × 10.000 + 0,5 × 4.000 = 7.000 TL. Bu fiyat kaliteli araç sahiplerinin rezervasyon fiyatının (8.000) altında kaldığından kaliteli araçlar piyasadan çekilir. Alıcılar bunu öngörünce yalnızca düşük kaliteli araç için ödeme yapar; fiyat 3.000–4.000 aralığına iner. Bilgi simetrik olsaydı her iki kalitede de karşılıklı kazançlı ticaret mümkündü.

Örnek 4 (Coase teoremi): Bir fabrikanın atığı balıkçıya yılda 500 TL zarar veriyor; filtre maliyeti 300 TL.

Çözüm: Etkin sonuç filtrenin takılmasıdır (300 < 500). Hak balıkçıdaysa fabrika ya 500 tazminat öder ya da 300'lük filtre takar → filtre takar. Hak fabrikadaysa balıkçı fabrikaya 300 ile 500 arasında bir ödeme yaparak filtre taktırır. Her iki durumda da filtre takılır; yalnızca maliyeti kimin üstlendiği (gelir dağılımı) değişir.