KPSS A İktisat Monopolcü Rekabet ve Oligopol konu anlatımı

Tam rekabet ile monopol arasında kalan iki gerçekçi piyasa yapısı monopolcü rekabet ve oligopoldür.

Monopolcü rekabet (Chamberlin, Robinson): Çok sayıda firma, birbirine yakın ama farklılaştırılmış ürünler satar (restoranlar, kuaförler, giyim markaları). Ürün farklılaştırması her firmaya küçük bir piyasa gücü verir; firma talep eğrisi negatif eğimli ama oldukça esnektir. Giriş-çıkış serbesttir; bu nedenle uzun dönemde ekonomik kâr sıfırlanır.

Oligopol: Piyasada az sayıda büyük firma vardır; ürün homojen (çimento, çelik) ya da farklılaştırılmış (otomobil) olabilir ve giriş engelleri yüksektir. Oligopolün ayırt edici özelliği stratejik karşılıklı bağımlılıktır: her firmanın kârı rakiplerin kararlarına bağlıdır, bu yüzden firmalar rakiplerin tepkisini hesaba katar. Tek bir oligopol modeli yoktur; rakip davranışına ilişkin varsayıma göre Cournot, Bertrand, Stackelberg, kartel, dirsekli talep ve fiyat liderliği modelleri geliştirilmiştir.

Monopolcü rekabet

• Kısa dönem: Firma monopolcü gibi davranır: MR = MC, fiyat firma talep eğrisinden; kâr, zarar veya başa baş mümkündür.
• Uzun dönem (Chamberlin teğet çözümü): Kâr varsa yeni firmalar girer, her firmanın talebi sola kayar ve daha esnek hâle gelir. Denge, firma talep eğrisinin LAC eğrisine teğet olduğu noktadadır: P = LAC (ekonomik kâr sıfır) ve MR = LMC.
• Teğet nokta, U biçimli LAC'nin azalan kesiminde yer alır; firma minimum ortalama maliyetin solunda üretir → atıl (fazla) kapasite.
• P > MC: olduğundan tahsis etkinliği sağlanmaz; ancak toplum bunun karşılığında ürün çeşitliliği elde eder. Reklam ve marka, talebi artırmaya ve esnekliği azaltmaya yöneliktir.

Oligopol modelleri (doğrusal talep P = a − bQ, özdeş sabit MC = c)

Yoğunlaşma ölçüleri

• CRn (yoğunlaşma oranı): En büyük n firmanın pazar payları toplamı (CR4 gibi).
• Herfindahl-Hirschman endeksi (HHI): Tüm firmaların yüzde pazar paylarının karelerinin toplamı; 0 ile 10.000 arasında değişir, monopolde 10.000'dir. Özdeş n firmada HHI = 10.000/n.

Örnek 1 (Cournot, kartel, Stackelberg, Bertrand karşılaştırması): Piyasa talebi P = 120 − Q, iki özdeş firma, MC = 30.

Çözüm: Firma 1'in kârı π1 = (120 − q1 − q2)q1 − 30q1. Birinci sıra koşul: 90 − 2q1 − q2 = 0 → tepki fonksiyonu q1 = 45 − q2/2. Simetriden q1 = q2 = q: q = 45 − q/2 → q = 30, Q = 60, P = 60, firma başına kâr = (60 − 30) × 30 = 900.

• Kartel: MR = 120 − 2Q = 30 → Q = 45, P = 75, toplam kâr = 45 × 45 = 2.025 (firma başına 1.012,5).
• Stackelberg: Lider q2 = 45 − qL/2'yi yerleştirir: πL = (120 − qL − 45 + qL/2 − 30)qL = (45 − qL/2)qL → qL = 45, qF = 22,5, Q = 67,5, P = 52,5. Kârlar: lider 22,5 × 45 = 1.012,5; izleyici 22,5 × 22,5 = 506,25.
• Bertrand: P = MC = 30, Q = 90, kâr sıfır.

Üretim sıralaması 90 > 67,5 > 60 > 45 (Bertrand > Stackelberg > Cournot > Kartel) ✓.

Örnek 2 (Monopolcü rekabette uzun dönem): Bir firmanın talebi P = 60 − q, maliyeti TC = 400 + 20q.

Çözüm: MR = 60 − 2q = 20 → q = 20, P = 40. AC = 400/20 + 20 = 40 = P → ekonomik kâr sıfırdır. Talep eğrisinin eğimi (−1) ile AC'nin eğimi (−400/q² = −1) q = 20'de eşittir: talep eğrisi AC'ye teğettir. P = 40 > MC = 20 olduğundan fiyat marjinal maliyetin üzerindedir; AC hâlâ azalmaktadır (ölçek ekonomileri tükenmemiştir).

Örnek 3 (Baskın firma): Piyasa talebi Q = 200 − 2P, küçük firmaların toplam arzı S = P − 10, baskın firmanın MC'si 10.

Çözüm: Kalan talep = 200 − 2P − (P − 10) = 210 − 3P → P = 70 − QD/3, MR = 70 − 2QD/3. MR = MC: 70 − 2QD/3 = 10 → QD = 90, P = 40. Küçük firmalar 40 − 10 = 30 üretir; toplam 120 = 200 − 2 × 40 ✓.

Örnek 4 (HHI): Pazar payları %40, %30, %20, %10.

Çözüm: HHI = 1.600 + 900 + 400 + 100 = 3.000; CR2 = %70, CR4 = %100.