KPSS A İktisat Faktör Piyasaları ve Gelir Dağılımı konu anlatımı

Faktör piyasaları, emek, sermaye, toprak ve girişimcilik gibi üretim faktörlerinin fiyatlarının (ücret, faiz, rant/kira, kâr) ve istihdam miktarlarının belirlendiği piyasalardır. Faktör fiyatları aynı zamanda gelirin faktör sahipleri arasında nasıl bölüştürüleceğini belirlediğinden bu konu marjinal verimlilik teorisi ile gelir dağılımı teorisinin kesişimidir.

Faktör talebi türetilmiş taleptir: firmalar emeği kendisi için değil, ürettiği malın satılabilmesi için talep eder. Kâr maksimize eden firma, bir faktörü son biriminin hasılata katkısı (marjinal hasılat ürünü, MRP) o birimin maliyetine (marjinal faktör maliyeti, MFC) eşit olana kadar kullanır: MRP = MFC. Mal ve faktör piyasalarının yapısına (tam rekabet, monopol, monopson, ikili monopol) göre bu genel kural farklı sonuçlar verir ve sömürü kavramları ortaya çıkar.

Gelir dağılımı iki biçimde incelenir: fonksiyonel (faktörel) dağılım gelirin ücret, faiz, rant ve kâr arasında bölünmesini; kişisel (bireysel) dağılım ise gelirin hanehalkları arasında bölünmesini gösterir ve Lorenz eğrisi ile Gini katsayısı ile ölçülür.

Faktör talebi

• MRP_L = MR × MP_L: (marjinal hasılat ürünü); VMP_L = P × MP_L (marjinal ürün değeri).
• Mal piyasası tam rekabetçi ise MR = P olduğundan MRP = VMP; mal piyasasında monopol varsa MR < P olduğundan MRP < VMP.

Piyasa yapıları ve sömürü

Emek arzı

• Birey gelir ile boş zaman arasında seçim yapar; ücret boş zamanın fırsat maliyetidir.
• Ücret artışında ikame etkisi çalışmayı artırır; boş zaman normal mal ise gelir etkisi çalışmayı azaltır. Yüksek ücretlerde gelir etkisi baskın hâle gelirse emek arz eğrisi geriye bükülür.

Rant, transfer kazancı ve yarı rant

Katma değerin tükenmesi ve fonksiyonel dağılım

Kişisel gelir dağılımı

• Diğer ölçüler: dilim (quintile) oranı (en zengin %20'nin geliri / en yoksul %20'nin geliri), Theil endeksi.
• Ücret farklılıkları: Telafi edici (dengeleyici) ücret farkları, beşerî sermaye, ayrımcılık, sendikalaşma, etkin ücret.

Örnek 1 (Tam rekabetçi firmada emek talebi): Q = 12L − L², mal fiyatı P = 5, ücret w = 20.

Çözüm: MP_L = 12 − 2L; VMP = 5 × (12 − 2L) = 60 − 10L. w = VMP: 60 − 10L = 20 → L = 4. Kontrol: L = 4'te AP = (48 − 16)/4 = 8 > MP = 4 olduğundan firma VMP'nin VAP altındaki azalan kesimindedir.

Örnek 2 (Monopson ve asgari ücret): Emek arzı w = 10 + 2L, emeğin marjinal hasılat ürünü MRP = 70 − 2L.

Çözüm: TFC = 10L + 2L² → MFC = 10 + 4L. Monopson: 70 − 2L = 10 + 4L → L = 10, ücret arz eğrisinden w = 30. Bu istihdamda MRP = 50 olduğundan monopsonist sömürü = 50 − 30 = 20. Rekabetçi çözüm: 70 − 2L = 10 + 2L → L = 15, w = 40.

• Asgari ücret 36 konursa: arz eğrisinde 36 = 10 + 2L → L = 13; L = 13'te MRP = 44 > 36 olduğundan firma 13 işçi çalıştırır. İstihdam 10'dan 13'e çıkar.
• Asgari ücret 40 (rekabetçi ücret) konursa istihdam 15'e çıkar.

Örnek 3 (Gini katsayısı): Nüfusun en yoksul %50'si gelirin %20'sini, geri kalan %50'si %80'ini almaktadır.

Çözüm: Lorenz eğrisi (0; 0), (0,5; 0,2), (1; 1) noktalarını birleştirir. B = 0,5 × (0 + 0,2)/2 + 0,5 × (0,2 + 1)/2 = 0,05 + 0,30 = 0,35. Gini = 1 − 2 × 0,35 = 0,30. (İki gruplu dağılımda Gini, nüfus payı ile gelir payı farkına eşittir: 0,5 − 0,2 = 0,3.)

Örnek 4 (Ekonomik rant): Örnek 2'deki arz eğrisi (w = 10 + 2L) ile rekabetçi denge w = 40, L = 15.

Çözüm: Toplam ücret ödemesi 40 × 15 = 600. Transfer kazancı (arz eğrisinin altı) = (10 + 40)/2 × 15 = 375. Ekonomik rant = 600 − 375 = 225 = ½ × 15 × (40 − 10).