KPSS A İktisat Tam Rekabet Piyasası konu anlatımı

Tam rekabet, piyasa yapıları içinde etkinlik bakımından ölçüt (referans) kabul edilen modeldir. Çok sayıda küçük firma homojen bir ürün satar; hiçbir firma tek başına fiyatı etkileyemez ve piyasada oluşan fiyatı veri olarak kabul eder (fiyat alıcı). Firmanın tek kararı, veri fiyatta ne kadar üreteceğidir.

Kısa dönemde firmalar ekonomik kâr ya da zarar edebilir; fiyat ortalama değişken maliyetin altına düşerse üretimi durdururlar. Uzun dönemde serbest giriş ve çıkış nedeniyle ekonomik kârlar sıfırlanır ve fiyat uzun dönem ortalama maliyetin en düşük değerine eşitlenir. Bu denge hem tahsis etkinliğini (P = MC) hem de üretim etkinliğini (en düşük ortalama maliyet) sağlar.

Varsayımlar

Firmanın talep ve hasılat eğrileri

• Piyasa talep eğrisi negatif eğimlidir; ancak tek bir firmanın karşılaştığı talep eğrisi piyasa fiyatı düzeyinde yatay (tam esnek) bir doğrudur.
• TR = P × Q doğrusaldır; P = AR = MR.

Kâr en çoklaştırma

• Birinci sıra koşul: MR = MC, tam rekabette P = MC.
• İkinci sıra koşul: MC eğrisi MR'yi yükselen kesiminde kesmelidir (MC'nin eğimi pozitif).
• Kâr: π = TR − TC = (P − ATC) × Q.

Kısa dönem dengesi

Uzun dönem dengesi

• Ekonomik kâr varsa yeni firmalar girer, arz artar, fiyat düşer; zarar varsa firmalar çıkar, arz azalır, fiyat yükselir.
• Uzun dönem dengede P = MR = SMC = SAC = LMC = en düşük LAC ve ekonomik kâr sıfırdır.
• Firma sayısı: n = Q (piyasa) / q (firma başına); burada q minimum etkin ölçek, Q ise P = en düşük LAC fiyatında talep edilen miktardır.
• Uzun dönem sektör arz eğrisi:
  • Sabit maliyetli sektör: Sektör genişlerken faktör fiyatları değişmez; uzun dönem arz eğrisi en düşük LAC düzeyinde yataydır.
  • Artan maliyetli sektör: Sektör genişledikçe faktör fiyatları yükselir (dışsal eksiklikler); uzun dönem arz eğrisi pozitif eğimlidir.
  • Azalan maliyetli sektör: Sektör genişledikçe faktör maliyetleri düşer (dışsal ekonomiler); uzun dönem arz eğrisi negatif eğimlidir.

Etkinlik ve refah

• Tahsis (dağılım) etkinliği: P = MC; tüketicinin mala biçtiği marjinal değer, üretimin marjinal maliyetine eşittir.
• Üretim (teknik) etkinliği: Üretim en düşük ortalama maliyette yapılır (P = en düşük LAC).
• Dışsallık ve bilgi sorunları yoksa rekabetçi denge tüketici ve üretici rantı toplamını en çoklaştırır ve Pareto etkindir (refah iktisadının birinci temel teoremi).
• Uzun dönemde fiyat üzerindeki fazla, verimli (kıt) faktörlerin sahiplerine ekonomik rant olarak geçebilir; bu durumda da firmanın ekonomik kârı sıfırdır.

Maliyet şoklarının etkileri

• Sabit maliyet ya da götürü vergi artışı: MC ve AVC değişmediği için kısa dönemde firmanın üretim miktarı değişmez, yalnızca kârı azalır. Uzun dönemde en düşük LAC yükselir, bazı firmalar çıkar ve fiyat yükselir.
• Birim vergi ya da değişken maliyet artışı: MC yukarı kayar; firma kısa dönemde üretimini azaltır, piyasa arzı azalır ve fiyat yükselir.

Örnek 1 (Kapanma, başa baş ve kâr): Tam rekabetçi bir firmanın maliyet fonksiyonu TC = 32 + 20Q − 6Q² + Q³.

Çözüm: MC = 20 − 12Q + 3Q², AVC = 20 − 6Q + Q², ATC = 32 / Q + 20 − 6Q + Q².

• Kapanma noktası: AVC'nin en düşük noktası −6 + 2Q = 0 ise Q = 3, AVC = 20 − 18 + 9 = 11. Fiyat 11 TL'nin altına düşerse firma üretimi durdurur. (Kontrol: MC(3) = 20 − 36 + 27 = 11.)
• Başa baş noktası: ATC'nin en düşük noktasında −32 / Q² − 6 + 2Q = 0 olmalıdır; Q = 4 bu eşitliği sağlar (−2 − 6 + 8 = 0). ATC = 8 + 20 − 24 + 16 = 20; MC(4) = 20 − 48 + 48 = 20.
• P = 35 TL iken: P = MC ise 3Q² − 12Q + 20 = 35, Q² − 4Q − 5 = 0, (Q − 5)(Q + 1) = 0, Q = 5. TR = 175, TC = 32 + 100 − 150 + 125 = 107, π = 68 TL.
• Firma arz eğrisi: P ≥ 11 için P = 20 − 12Q + 3Q² (MC'nin Q ≥ 3 kısmı), P < 11 için Q = 0.

Örnek 2 (Uzun dönem firma sayısı): Özdeş firmaların uzun dönem toplam maliyeti LTC = q³ − 20q² + 120q, piyasa talebi Qd = 3.000 − 50P.

Çözüm: LAC = q² − 20q + 120; en düşük noktası 2q − 20 = 0 ise q = 10, LAC = 100 − 200 + 120 = 20. Uzun dönem fiyatı P = 20 TL'dir. Piyasa talebi Q = 3.000 − 1.000 = 2.000. Firma sayısı n = 2.000 / 10 = 200. (Kontrol: LMC = 3q² − 40q + 120, q = 10'da 20.)

Örnek 3 (Kısa dönem piyasa dengesi): Sektörde 100 özdeş firma vardır; her birinin maliyeti TC = 10 + q², piyasa talebi Qd = 1.000 − 50P.

Çözüm: MC = 2q; AVC = q'nun en düşük değeri 0 olduğundan firma arzı q = P / 2'dir. Sektör arzı Qs = 100 × P / 2 = 50P. Denge: 1.000 − 50P = 50P, P = 10, Q = 500, her firma q = 5 birim üretir. Firma kârı = 50 − (10 + 25) = 15 TL. Pozitif kâr uzun dönemde yeni firmaların girişini özendirir ve fiyat en düşük ATC'ye (10 / q + q ifadesinin en düşük değerine, yaklaşık 6,32 TL'ye) doğru iner.