KPSS A İktisat Temel Kavramlar, Arz-Talep ve Piyasa Dengesi konu anlatımı

İktisat, sınırsız ihtiyaçlar karşısında kıt kaynakların hangi mallar için, nasıl ve kimin için kullanılacağını inceleyen bilimdir. Kıtlık seçim yapmayı, seçim de fırsat maliyetini zorunlu kılar. Mikro iktisat bu seçimleri tek tek tüketici, firma ve piyasa düzeyinde inceler; makro iktisat ise toplam büyüklüklerle (milli gelir, genel fiyat düzeyi, istihdam) ilgilenir.

Bir piyasada fiyat ve miktar, alıcıların davranışını özetleyen talep ile satıcıların davranışını özetleyen arzın etkileşimiyle belirlenir. Talep edilen miktarın arz edilen miktara eşit olduğu noktada piyasa dengesi oluşur. Bu konuda denge fiyatının nasıl bulunduğu, talep ve arzı kaydıran etkenlerin dengeyi nasıl değiştirdiği (karşılaştırmalı durağanlık), tüketici ve üretici rantı, tavan ve taban fiyat uygulamaları, vergi ve sübvansiyonun etkileri ile dengenin istikrarı (örümcek ağı teoremi) ele alınır.

İktisadın temel kavramları

• Fırsat maliyeti: Bir tercih yapıldığında vazgeçilen en iyi alternatifin değeridir. Yalnızca parasal harcamayı değil, vazgeçilen zamanı ve geliri de kapsar.
• Üretim olanakları eğrisi (üretim imkânları eğrisi): Kaynakların tamamı ve etkin biçimde kullanıldığında, veri teknolojiyle üretilebilecek iki malın en yüksek bileşimlerini gösterir.
  • Eğri üzerindeki noktalar etkin, eğrinin içindeki noktalar etkin olmayan (atıl kaynak, işsizlik) bileşimlerdir; eğrinin dışındaki noktalara mevcut kaynaklarla ulaşılamaz.
  • Kaynaklar her iki malın üretiminde eşit verimli olmadığından, bir malın üretimi artırıldıkça ondan bir birim daha elde etmek için vazgeçilmesi gereken diğer mal miktarı artar (artan fırsat maliyeti). Bu nedenle eğri orijine göre içbükeydir. Fırsat maliyeti sabitse eğri doğrusaldır.
  • Eğrinin eğimi (mutlak değerce) marjinal dönüşüm oranıdır. Kaynak artışı veya teknolojik ilerleme eğriyi dışa kaydırır; bu, ekonomik büyümeyi gösterir.
• Pozitif iktisat: "ne olduğunu" açıklar ve verilerle sınanabilir (örneğin "asgari ücret artışı genç işsizliğini artırır"). Normatif iktisat "ne olması gerektiğini" söyler ve değer yargısı içerir (örneğin "asgari ücret yükseltilmelidir").
• Ceteris paribus (diğer her şey sabitken): Bir değişkenin etkisini incelerken öteki belirleyicilerin sabit tutulduğu varsayımıdır.

Talep

• Gelir: Normal malda gelir artışı talebi artırır (sağa kaydırır), düşük malda azaltır.
  • İlişkili malların fiyatları: İkame malın fiyatı artarsa talep artar (çay-kahve); tamamlayıcı malın fiyatı artarsa talep azalır (otomobil-benzin).
  • Zevk ve tercihler, gelecekteki fiyat ve gelir beklentileri, tüketici sayısı.
• Talep kanununun istisnaları: Giffen malları (gelir etkisi ikame etkisine ters yönde ve ondan güçlü olan düşük mallar) ve Veblen (gösteriş) malları.

Arz

• Arz kanunu: Diğer koşullar sabitken fiyat yükseldikçe arz edilen miktar artar; kısa dönemde bunun temelinde artan marjinal maliyet vardır.
• Arzı kaydıran etkenler: Girdi (faktör) fiyatları, teknoloji, firma sayısı, beklentiler, üretimde ikame edilebilen ya da birlikte üretilen malların fiyatları, vergi ve sübvansiyonlar, iklim gibi doğal koşullar. Girdi fiyatlarının artması arzı azaltır (sola kaydırır); teknolojik ilerleme arzı artırır.

Piyasa dengesi

• Denge koşulu: Qd = Qs. Fiyat dengenin üzerindeyse fazla arz oluşur ve fiyat düşme eğilimine girer; dengenin altındaysa fazla talep (kıtlık) oluşur ve fiyat yükselir.
• Doğrusal model: Qd = a − bP ve Qs = c + dP ise P = (a − c) / (b + d)* ve *Q = (ad + bc) / (b + d)**.
• Karşılaştırmalı durağanlık (tek kayma):
  • Talep artarsa fiyat ve miktar artar; talep azalırsa ikisi de azalır.
  • Arz artarsa fiyat düşer, miktar artar; arz azalırsa fiyat yükselir, miktar azalır.
• Çift kayma: Talep ve arz aynı yönde kayarsa miktarın yönü kesindir, fiyatın yönü belirsizdir. Ters yönde kayarlarsa fiyatın yönü kesindir, miktarın yönü belirsizdir. Belirsiz değişkenin yönü kaymaların büyüklüğüne bağlıdır.

Tüketici ve üretici rantı

• Tüketici rantı: Tüketicilerin ödemeye razı oldukları en yüksek tutar ile fiilen ödedikleri tutar arasındaki farktır; talep eğrisinin altında, piyasa fiyatının üstünde kalan alandır.
• Üretici rantı: Üreticilerin aldıkları fiyat ile satmaya razı oldukları en düşük fiyat (marjinal maliyet) arasındaki farkların toplamıdır; piyasa fiyatının altında, arz eğrisinin üstünde kalan alandır.
• Doğrusal eğrilerde her ikisi de üçgen alanıdır: ½ × taban × yükseklik. Talep eğrisinin fiyat eksenini kestiği nokta Qd = 0 yazılarak, arz eğrisininki Qs = 0 yazılarak bulunur.
• Serbest piyasa dengesinde (dışsallık yoksa) toplam rant en büyüktür; dengeden sapmaya yol açan her müdahale ölü ağırlık (net refah) kaybı doğurur.

Fiyat müdahaleleri

• Tavan (azami) fiyat: Denge fiyatının altında belirlendiğinde bağlayıcıdır. Fazla talep (kıtlık), kuyruklar, karaborsa ve karne gibi fiyat dışı dağıtım yöntemleri ortaya çıkar. Denge fiyatının üzerindeki tavan fiyatın etkisi yoktur.
• Taban (asgari) fiyat: Denge fiyatının üstünde belirlendiğinde bağlayıcıdır. Fazla arz oluşur; devlet destekleme alımıyla stok biriktirmek zorunda kalabilir. Emek piyasasında asgari ücretin yol açtığı fazla arz işsizliktir.
• Her iki müdahalede de işlem miktarı dengeden düşük kaldığı için ölü ağırlık kaybı doğar.

Vergi ve sübvansiyon

• Birim (spesifik) vergi t: Üreticiden alınırsa arz eğrisi t kadar yukarı kayar; arz fonksiyonunda P yerine (P − t) yazılır. Tüketiciden alınırsa talep eğrisi t kadar aşağı kayar. Her iki durumda da sonuç aynıdır: tüketicinin ödediği fiyat (Pc) ile üreticinin eline geçen fiyat (Pp) arasında Pc − Pp = t farkı açılır ve miktar azalır.
• Verginin yükü: yasal yükümlüye göre değil, esnekliklere göre dağılır: fiyata daha az duyarlı taraf yükün daha büyük kısmını taşır. Tüketicinin payı = es / (es + |ed|), üreticinin payı = |ed| / (es + |ed|).
• Vergi geliri = t × Q'; ölü ağırlık kaybı (doğrusal eğrilerde) = ½ × t × (Q* − Q').
• Birim sübvansiyon s: Üreticiye verilirse arz fonksiyonunda P yerine (P + s) yazılır. Pp − Pc = s olur, miktar artar, sübvansiyon maliyeti s × Q' olur. Aşırı üretim nedeniyle sübvansiyon da ölü ağırlık kaybı yaratır.
• Değere göre (ad valorem) vergi: fiyatın belirli bir yüzdesidir; arz eğrisini paralel değil, dönerek kaydırır.

Dengenin istikrarı

• d < b (arzın fiyata duyarlılığı talebinkinden küçük; fiyat düşey eksendeyken arz eğrisi talep eğrisinden daha dik) ise salınımlar sönümlenir ve dengeye yakınsanır.
  • d = b ise salınımlar sabit genlikte sürer.
  • d > b ise salınımlar büyür, denge ıraksar (patlayan örümcek ağı).

Örnek 1 (Denge ve rantlar): Qd = 100 − 2P ve Qs = −20 + 4P.

Çözüm: 100 − 2P = −20 + 4P olduğundan 6P = 120, P = 20* ve Q = 60* bulunur (kontrol: 100 − 40 = 60 ve −20 + 80 = 60). Talep eğrisi fiyat eksenini Qd = 0 iken P = 50'de keser; tüketici rantı = ½ × 60 × (50 − 20) = 900. Arz eğrisi fiyat eksenini Qs = 0 iken P = 5'te keser; üretici rantı = ½ × 60 × (20 − 5) = 450. Toplam rant 1.350'dir.

Örnek 2 (Tavan fiyat): Aynı piyasada tavan fiyat 15 olarak belirlenmiştir.

Çözüm: 15 < 20 olduğundan tavan fiyat bağlayıcıdır. Qd = 100 − 30 = 70, Qs = −20 + 60 = 40. 30 birimlik fazla talep (kıtlık) oluşur; işlem miktarı arz edilen miktar olan 40 birimdir.

Örnek 3 (Birim vergi): Aynı piyasada üreticiden birim başına 6 TL vergi alınmaktadır.

Çözüm: Yeni arz fonksiyonu Qs = −20 + 4(P − 6) = −44 + 4P olur. 100 − 2P = −44 + 4P ise 6P = 144, Pc = 24, Pp = 24 − 6 = 18, Q' = 52. Birim vergi yükünün 4 TL'si tüketiciye, 2 TL'si üreticiye düşer; talep daha az duyarlı olduğu için (eğim katsayısı 2 < 4) yükün üçte ikisini tüketici taşır. Vergi geliri = 6 × 52 = 312. Ölü ağırlık kaybı = ½ × 6 × (60 − 52) = 24.

Kontrol: Yeni tüketici rantı ½ × 52 × (50 − 24) = 676, yeni üretici rantı ½ × 52 × (18 − 5) = 338. 676 + 338 + 312 = 1.326; vergi öncesi toplam 1.350 olduğundan kayıp 1.350 − 1.326 = 24'tür.

Örnek 4 (Çift kayma): Bir malın tamamlayıcısının fiyatı düşerken üretiminde kullanılan hammaddenin fiyatı yükselmiştir.

Çözüm: Tamamlayıcı malın ucuzlaması talebi artırır (sağa kaydırır); hammaddenin pahalanması arzı azaltır (sola kaydırır). Her iki kayma da fiyatı yükseltici yönde olduğundan denge fiyatı kesinlikle artar. Talep artışı miktarı artırırken arz azalışı azaltır; bu nedenle miktarın yönü belirsizdir.