KPSS A İktisat Maliyet Teorisi konu anlatımı

Maliyet teorisi, firmanın farklı çıktı düzeylerini üretmek için katlanması gereken en düşük maliyeti inceler. Maliyet fonksiyonları, üretim fonksiyonunun faktör fiyatlarıyla birleştirilmesinden elde edilir; bu nedenle üretim teorisindeki azalan verimler kısa dönem maliyet eğrilerinin biçimini, ölçeğe göre getiri ise uzun dönem maliyet eğrilerinin biçimini belirler.

İktisatta maliyet, muhasebeden farklı olarak fırsat maliyeti anlayışıyla ölçülür: firmanın kullandığı bütün kaynakların en iyi alternatif kullanımdaki değeri, parasal ödeme yapılmasa bile maliyete dahildir. Kısa dönemde sabit ve değişken maliyetler ayrılır; uzun dönemde bütün maliyetler değişkendir ve uzun dönem ortalama maliyet eğrisi kısa dönem eğrilerinin zarfı olarak elde edilir.

Maliyet türleri ve kâr

Kısa dönem maliyetleri

• Eğrilerin biçimleri ve ilişkileri:
  • AFC üretim arttıkça sürekli azalır ve yatay eksene asimptotik yaklaşır (dikdörtgen hiperbol).
  • AVC, ATC ve MC U biçimlidir; bunun nedeni önce artan, sonra azalan marjinal verimdir.
  • MC, AVC ve ATC'yi bunların en düşük noktalarında aşağıdan keser. MC < AC iken ortalama düşer, MC > AC iken yükselir.
  • ATC ile AVC arasındaki dikey uzaklık AFC'ye eşittir ve üretim arttıkça daralır; bu yüzden ATC'nin en düşük noktası AVC'nin en düşük noktasının sağında yer alır.
  • MC'nin en düşük noktası, TVC ve TC eğrilerinin büküm noktasına karşılık gelir.
• Üretim ile maliyet arasındaki ikilik: Tek değişken faktör emek ve ücret w iken MC = w / MPL ve AVC = w / APL'dir. MP en yüksekken MC en düşük, AP en yüksekken AVC en düşüktür.

Uzun dönem maliyetleri

• Uzun dönemde tüm faktörler değişkendir; uzun dönem toplam maliyet (LTC) genişleme yolundan türetilir.

Örnek 1 (Kübik maliyet fonksiyonu): TC = 100 + 50Q − 12Q² + Q³.

Çözüm: TFC = 100, TVC = 50Q − 12Q² + Q³, AVC = 50 − 12Q + Q², MC = 50 − 24Q + 3Q².

• AVC'nin en düşük noktası: −12 + 2Q = 0, Q = 6, AVC = 50 − 72 + 36 = 14. Bu noktada MC = 50 − 144 + 108 = 14; MC'nin AVC'yi en düşük noktasında kestiği doğrulanır.
• MC'nin en düşük noktası: −24 + 6Q = 0, Q = 4, MC = 50 − 96 + 48 = 2.
• Q = 6'da AFC = 100 / 6 ≈ 16,67 ve ATC ≈ 30,67'dir.

Örnek 2 (Ekonomik kâr): Bir işletmenin yıllık hasılatı 500 bin TL, açık maliyetleri 300 bin TL'dir. İşletme sahibi başka bir işte yılda 120 bin TL kazanabilecek, işletmeye koyduğu sermayeden de yılda 50 bin TL faiz geliri elde edebilecektir.

Çözüm: Muhasebe kârı = 500 − 300 = 200 bin TL. Örtük maliyetler 120 + 50 = 170 bin TL'dir. Ekonomik kâr = 500 − 300 − 170 = 30 bin TL. Ekonomik kâr pozitif olduğu için işletme, kaynakların en iyi alternatif kullanımından daha fazla kazandırmaktadır.

Örnek 3 (Üretim-maliyet ikiliği): Ücret 50 TL, son işçinin marjinal ürünü 10 birim, emeğin ortalama ürünü 12,5 birimdir.

Çözüm: MC = w / MPL = 50 / 10 = 5 TL; AVC = w / APL = 50 / 12,5 = 4 TL. MC > AVC olduğundan firma AVC'nin yükselen kesimindedir.

Örnek 4 (Minimum etkin ölçek): LTC = Q³ − 10Q² + 40Q.

Çözüm: LAC = Q² − 10Q + 40; −10 + 2Q = 0 ise Q = 5, LAC = 25 − 50 + 40 = 15. LMC = 3Q² − 20Q + 40, Q = 5'te LMC = 75 − 100 + 40 = 15 = LAC. Q < 5 iken ölçek ekonomileri, Q > 5 iken ölçek eksiklikleri vardır.