KPSS A İktisat Genel Denge ve Refah İktisadı konu anlatımı

Kısmi denge analizi (Marshall) tek bir piyasayı, diğer piyasalardaki koşulları sabit varsayarak inceler. Genel denge analizi (Walras) ise tüm mal ve faktör piyasalarının karşılıklı bağımlılığını dikkate alır ve bütün piyasaların aynı anda dengede olduğu fiyat vektörünü arar. Bir piyasadaki şok (örneğin petrol fiyatı artışı) ikame ve tamamlayıcı mallar, faktör fiyatları ve gelirler aracılığıyla diğer piyasalara yayılır.

Refah iktisadı, farklı ekonomik durumları toplumsal açıdan değerlendirmeye yarayan ölçütleri inceler. Temel kavram Pareto etkinliktir: kimsenin durumunu kötüleştirmeden hiç kimsenin durumunun iyileştirilemediği dağılım. Genel dengenin iki temel refah teoremi, rekabetçi piyasalar ile Pareto etkinlik arasındaki bağı kurar. Pareto ölçütü gelir dağılımı konusunda sessiz kaldığından, etkinlik ile hakkaniyet arasında seçim yapmak için telafi ölçütleri ve sosyal refah fonksiyonları kullanılır; bireysel tercihlerden tutarlı bir toplumsal tercih türetmenin sınırlarını ise Arrow imkânsızlık teoremi gösterir.

Walras genel dengesi

• Walras yasası: Her tüketici bütçe kısıtına uyduğundan, her fiyat vektöründe aşırı taleplerin değer toplamı sıfırdır: Σ pi × zi = 0. Dolayısıyla n piyasadan n − 1'i dengedeyse n'inci piyasa da dengededir.
• Talepler fiyatların sıfırıncı dereceden homojen fonksiyonu olduğundan yalnızca nispi fiyatlar belirlenir; bir mal ölçü malı (numeraire) seçilip fiyatı 1 kabul edilir.

Değişimde etkinlik (Edgeworth kutusu)

• Kutunun boyutları iki malın toplam miktarıdır; A'nın orijini bir köşede, B'ninki karşı köşededir.
• İki tüketicinin kayıtsızlık eğrilerinin teğet olduğu noktalar Pareto etkindir: MRS_A = MRS_B. Bu noktaların geometrik yeri sözleşme (kontrat) eğrisidir.
• Başlangıç noktasından geçen iki kayıtsızlık eğrisinin arasındaki mercek alanı karşılıklı kazançlı değişim bölgesidir; sözleşme eğrisinin bu mercek içindeki kısmı çekirdek (core) olarak adlandırılır.
• Rekabetçi dengede her iki tüketici MRS'sini aynı fiyat oranına eşitler: MRS_A = MRS_B = Px/Py → rekabetçi denge sözleşme eğrisi üzerindedir.

Üretimde ve genel etkinlik

• Tam rekabette MRS = Px/Py ve P = MC olduğundan MRT = MC_X/MC_Y = Px/Py = MRS → üç etkinlik koşulu birlikte sağlanır.

Refah teoremleri

• Birinci temel refah teoremi: Tüm mallar için piyasalar varsa, dışsallık ve kamu malı yoksa, tam bilgi ve yerel doyumsuzluk varsa her rekabetçi denge Pareto etkindir (Adam Smith'in görünmez elinin biçimsel ifadesi).
• İkinci temel refah teoremi: Tercihler ve üretim teknolojileri konveks ise her Pareto etkin dağılım, başlangıç kaynaklarının götürü (lump-sum) transferlerle uygun biçimde yeniden dağıtılmasıyla rekabetçi denge olarak elde edilebilir. Etkinlik ile dağılım birbirinden ayrılabilir; yeniden dağıtım fiyatları bozmadan yapılmalıdır.
• Pareto etkinlik eşitlik anlamına gelmez: tüm malların tek kişide olduğu dağılım da Pareto etkindir.

Telafi ölçütleri

Sosyal refah fonksiyonları

Toplumsal tercih ve ikinci en iyi

Örnek 1 (Sözleşme eğrisi): İki tüketicinin fayda fonksiyonu U = x × y; toplam X = 10, Y = 20.

Çözüm: MRS_A = yA/xA, MRS_B = (20 − yA)/(10 − xA). Eşitlik: yA(10 − xA) = xA(20 − yA) → 10yA = 20xA → yA = 2xA. Sözleşme eğrisi kutunun köşegenidir.

Örnek 2 (Rekabetçi denge): Aynı tercihlerle A'nın başlangıç kaynağı (10, 0), B'ninki (0, 20). Px = 1 (ölçü malı), Py = p.

Çözüm: U = xy'de her tüketici gelirinin yarısını her mala harcar. A'nın geliri 10: xA = 5, yA = 5/p. B'nin geliri 20p: xB = 10p, yB = 10. X piyasası: 5 + 10p = 10 → p = 0,5. Walras yasasıyla Y piyasası da dengededir: 5/0,5 + 10 = 20 ✓. Dağılım A = (5, 10), B = (5, 10); yA = 2xA olduğundan sözleşme eğrisi üzerindedir (birinci refah teoremi).

Örnek 3 (MRS ve MRT): Bir ekonomide MRS_XY = 2, MRT_XY = 1.

Çözüm: Tüketiciler bir birim X için 2 birim Y'den vazgeçmeye razıdır; oysa bir birim X üretmenin maliyeti 1 birim Y'dir. X üretimi artırılıp Y üretimi azaltılarak herkesin durumu iyileştirilebilir; ekonomi Pareto etkin değildir.

Örnek 4 (Sosyal refah fonksiyonları): Fayda bileşimleri (UA, UB): D1 = (40, 40), D2 = (70, 20), D3 = (35, 60).

Çözüm: Faydacı: 80, 90, 95 → D3. Rawls: min değerler 40, 20, 35 → D1. Nash çarpımı: 1.600, 1.400, 2.100 → D3. Farklı değer yargıları farklı sonuçlar verir.