KPSS A Muhasebe Ticari ve Diğer Alacaklar konu anlatımı

Alacaklar, işletmenin üçüncü kişilerden ileride tahsil edeceği tutarlardır. Tekdüzen Hesap Planında alacaklar doğuş nedenine ve vadesine göre ayrılır:

• 12 Ticari Alacaklar (esas faaliyetten, yani mal ve hizmet satışından doğan, vadesi bir yıla kadar olanlar): 120 Alıcılar, 121 Alacak Senetleri, 122 Alacak Senetleri Reeskontu (-), 124 Kazanılmamış Finansal Kiralama Faiz Gelirleri (-), 126 Verilen Depozito ve Teminatlar, 127 Diğer Ticari Alacaklar, 128 Şüpheli Ticari Alacaklar, 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı (-).
• 13 Diğer Alacaklar (esas faaliyet dışı): 131 Ortaklardan Alacaklar, 132 İştiraklerden Alacaklar, 133 Bağlı Ortaklıklardan Alacaklar, 135 Personelden Alacaklar, 136 Diğer Çeşitli Alacaklar, 137 Diğer Alacak Senetleri Reeskontu (-), 138 Şüpheli Diğer Alacaklar, 139 Şüpheli Diğer Alacaklar Karşılığı (-).
• Vadesi bir yıldan uzun olanlar 22 Ticari Alacaklar ve 23 Diğer Alacaklar gruplarında izlenir (ör. 221 Alacak Senetleri); vadesine bir yıldan az kalınca 12 veya 13 grubuna aktarılır.

Sınavda en çok kredili satış ve KDV, satış iadesi-iskontosu, senet işlemleri, reeskont ve şüpheli alacak karşılığı sorulur.

Senetsiz ve senetli alacaklar

• Veresiye (açık hesap) satış: Borç: 120 Alıcılar / Alacak: 600 Yurt İçi Satışlar; 391 Hesaplanan KDV.
• Senet karşılığı satış veya açık hesap alacağı için senet alınması: Borç: 121 Alacak Senetleri (karşı hesap 600-391 ya da 120).
• Satıştan iade: Borç: 610 Satıştan İadeler; 391 / Alacak: 120. Satış sonrası iskonto: Borç: 611 Satış İskontoları; 391 / Alacak: 120.
• Senedin bankada iskonto ettirilmesi (kırdırılması): Borç: 102 (net tutar); 780 Finansman Giderleri (iskonto, 7/A) / Alacak: 121 (nominal).
• Vadesinde ödenmeyen, protesto edilip yasal takibe alınan senet: Borç: 128 / Alacak: 121.

Reeskont

Vadesi gelecek döneme sarkan senetler dönem sonunda bugünkü değerine indirgenebilir (VUK'a göre isteğe bağlıdır; yapılırsa alacak ve borç senetlerinin tamamına uygulanır). Faiz oranı ve yöntem soru kökünde verilir.

• Dış iskonto: Reeskont = Nominal × faiz oranı × kalan gün / 365
• İç iskonto: Reeskont = Nominal × faiz oranı × kalan gün / (365 + faiz oranı × kalan gün) (oran ondalık olarak)
• Kayıt: Borç: 657 Reeskont Faiz Giderleri / Alacak: 122 Alacak Senetleri Reeskontu. Yeni dönem başında ters kayıt: Borç: 122 / Alacak: 647 Reeskont Faiz Gelirleri.

Şüpheli alacaklar (VUK 323)

Şüpheli alacak sayılanlar:

1. Dava veya icra safhasında bulunan alacaklar,
2. Yapılan protestoya veya yazıyla birden fazla istenmesine rağmen borçlu tarafından ödenmemiş bulunan, dava ve icra takibine değmeyecek derecede küçük alacaklar.

Yalnızca vadesinin geçmiş olması alacağı şüpheli yapmaz. Teminatlı alacaklarda karşılık, teminatla karşılanmayan kısım için ayrılır. Karşılık uygulamada alacağın KDV dahil tutarı üzerinden hesaplanır.

• Aktarım: Borç: 128 / Alacak: 120 (veya 121)
• Karşılık: Borç: 654 Karşılık Giderleri / Alacak: 129 Şüpheli Ticari Alacaklar Karşılığı
• Sonraki dönemde tahsilat: Borç: 100/102 / Alacak: 128 ve ayrıca Borç: 129 / Alacak: 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar
• Değersiz alacak: (VUK 322; kesinleşmiş mahkeme kararı veya kanaat verici belgeyle tahsili imkânsız hâle gelen): karşılık ayrılmışsa Borç: 129 / Alacak: 128. Bu kayıt gelir tablosunu etkilemez; gider daha önce karşılıkla tanınmıştır.

Örnek 1 – Senetli satış ve iade.

• 40.000 TL + %20 KDV'lik mal senet karşılığı satılmıştır: Borç: 121 Alacak Senetleri 48.000 / Alacak: 600 Yurt İçi Satışlar 40.000; 391 Hesaplanan KDV 8.000 (48.000 = 48.000).
• Başka bir müşteriye açık hesapla satılan maldan 5.000 TL + KDV'lik kısım iade edilmiştir: Borç: 610 Satıştan İadeler 5.000; 391 Hesaplanan KDV 1.000 / Alacak: 120 Alıcılar 6.000 (6.000 = 6.000).

Örnek 2 – Şüpheli alacak döngüsü. X1'de KDV dahil 36.000 TL'lik bir alacak için müşteri hakkında icra takibi başlatılmıştır.

• Aktarım: Borç: 128 36.000 / Alacak: 120 36.000
• X1 sonu karşılık: Borç: 654 Karşılık Giderleri 36.000 / Alacak: 129 36.000 (X1 kârı 36.000 TL azalır)
• X2'de 12.000 TL bankaya tahsil edilmiştir: Borç: 102 12.000 / Alacak: 128 12.000 ve Borç: 129 12.000 / Alacak: 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar 12.000 (X2 kârı 12.000 TL artar)
• Kalan 24.000 TL kesinleşen mahkeme kararıyla değersiz hâle gelmiştir: Borç: 129 24.000 / Alacak: 128 24.000. 128 ve 129 hesaplarının kalanı sıfırlanır (36.000 − 12.000 − 24.000 = 0).

Örnek 3 – Reeskont. 31 Aralık itibarıyla vadesine 60 gün kalan 73.000 TL nominal değerli alacak senedi için yıllık %40 oranla dış iskonto yöntemiyle reeskont yapılacaktır.

• Reeskont = 73.000 × 0,40 × 60 / 365 = 4.800 TL
• Borç: 657 Reeskont Faiz Giderleri 4.800 / Alacak: 122 Alacak Senetleri Reeskontu 4.800; senet bilançoda 73.000 − 4.800 = 68.200 TL net değerle görünür.
• Aynı senet için iç iskonto kullanılsaydı: 73.000 × 0,40 × 60 / (365 + 0,40 × 60) = 1.752.000 / 389 ≈ 4.503,86 TL. İç iskonto her zaman dış iskontodan küçüktür.
• Yeni dönem başı: Borç: 122 4.800 / Alacak: 647 Reeskont Faiz Gelirleri 4.800.

Örnek 4 – Senet kırdırma. Vadesine 73 gün kalan 30.000 TL'lik alacak senedi bankada yıllık %45 oranla (dış iskonto) kırdırılmıştır; işletme 7/A seçeneğini uygulamaktadır.

• İskonto = 30.000 × 0,45 × 73 / 365 = 2.700 TL; bankaya geçen tutar = 27.300 TL.
• Borç: 102 Bankalar 27.300; 780 Finansman Giderleri 2.700 / Alacak: 121 Alacak Senetleri 30.000 (27.300 + 2.700 = 30.000)