KPSS A Muhasebe Özkaynaklar konu anlatımı

Özkaynaklar, işletme varlıkları üzerinde ortakların (sahiplerin) hakkını gösterir ve temel bilanço eşitliğinden bulunur: Özkaynaklar = Aktif toplamı − Yabancı kaynaklar. Tekdüzen Hesap Planında 5 numaralı ana grupta izlenir. Özkaynaklar; ortakların koyduğu veya taahhüt ettiği sermaye, sermaye niteliğindeki sermaye yedekleri, kârdan ayrılan kâr yedekleri, dağıtılmamış geçmiş yıllar kârları, henüz kapatılmamış geçmiş yıllar zararları ile dönem net kârı veya zararından oluşur.

KPSS A Grubu Muhasebe sınavında bu konudan; özkaynak hesaplarının sınıflandırılması ve karakteri, sermaye taahhüdü ve ödenmesi, primli pay ihracı, yasal yedek hesaplaması, dönem kârının bilanço hesaplarına aktarılması, zarar mahsubu, bedelsiz sermaye artırımı ve verilen kalanlardan özkaynak toplamı hesaplaması soruları gelir.

Özkaynak hesap grupları

Sermaye

• 500 Sermaye: , esas sözleşmede (ana sözleşmede) yazılı ve tescil edilmiş taahhüt edilen sermayeyi gösterir.
• Taahhüt: Borç 501 Ödenmemiş Sermaye – Alacak 500 Sermaye
• Ödeme: Borç 100/102 – Alacak 501 Ödenmemiş Sermaye
• Ödenmiş sermaye = 500 − 501: . Bilançoda 501 kalanı, 500'den indirilerek gösterilir.
• Ayni sermaye konulduğunda ilgili varlık hesabı (252, 254 vb.) borçlandırılarak 501 alacaklandırılır.

Sermaye yedekleri

• 520 Hisse Senedi İhraç Primleri: Payların nominal değerin üzerinde satılmasından doğan fark. Nakdi sermaye artırımında Borç 102 (satış bedeli) – Alacak 500 (nominal) ve 520 (prim).
• 522 MDV Yeniden Değerleme Artışları: Maddi duran varlıkların mevzuat çerçevesinde yeniden değerlenmesiyle oluşan değer artışları; dönem kârına dahil edilmez, özkaynakta izlenir.
• Sermaye yedekleri kârdan ayrılmaz, sermaye işlemlerinden doğar; genellikle bedelsiz sermaye artırımında kullanılır.

Kâr yedekleri (TTK)

• Genel kanuni yedek akçe (540 Yasal Yedekler):
  • Birinci tertip: yıllık kârın %5'i, ödenmiş sermayenin %20'sine ulaşıncaya kadar ayrılır.
  • İkinci tertip: pay sahiplerine %5 oranında kâr payı ödendikten sonra, kâr payı olarak dağıtılacak toplam tutarın %10'u eklenir (ayrıntısı kâr dağıtımı konusunda işlenir).
  • Genel kanuni yedek akçe, sermayenin yarısını aşmadıkça yalnızca zararların kapatılmasına, işlerin iyi gitmediği zamanlarda işletmeyi sürdürmeye veya işsizliğin önüne geçmeye ya da sonuçlarını hafifletmeye elverişli önlemler için kullanılabilir.

Dönem net kârının aktarılması ve zarar

Dönem sonunda gelir tablosu hesapları 690 Dönem Kârı veya Zararı hesabında toplanır:

• Vergi karşılığı: Borç 691 Dönem Kârı Vergi ve Diğer Yasal Yükümlülük Karşılıkları – Alacak 370
• 690 ve 691 kapatılır, fark 692 Dönem Net Kârı veya Zararı hesabına aktarılır.
• Net kâr: Borç 692 – Alacak 590 Dönem Net Kârı
• Net zarar: Borç 591 Dönem Net Zararı – Alacak 692
• Yeni yıl başında (dağıtım kararına kadar): Borç 590 – Alacak 570; zarar ise Borç 580 – Alacak 591
• Zarar mahsubu: Geçmiş yıl zararı; geçmiş yıl kârları, kâr yedekleri veya sermaye azaltımı ile kapatılabilir: Borç 570/542/540 (veya 500) – Alacak 580.

Bedelsiz (iç kaynaklardan) sermaye artırımı

Sermaye yedekleri (520, 522), olağanüstü yedekler (542) veya geçmiş yıl kârları (570) sermayeye eklenir: Borç 520/522/542/570 – Alacak 500. İşletmeye dışarıdan kaynak girmez; özkaynak toplamı değişmez, yalnızca kalemler arasında aktarım olur.

Örnek 1 – Sermaye taahhüdü ve ödenmesi

Kurulan bir anonim şirketin esas sözleşmesinde sermaye 1.000.000 TL'dir. Ortaklar taahhüdün %25'ini (250.000 TL) bankaya yatırmıştır.

• Taahhüt: Borç 501 Ödenmemiş Sermaye 1.000.000 – Alacak 500 Sermaye 1.000.000
• Ödeme: Borç 102 Bankalar 250.000 – Alacak 501 Ödenmemiş Sermaye 250.000
• 501 kalanı = 1.000.000 − 250.000 = 750.000 TL
• Bilançoda ödenmiş sermaye = 1.000.000 − 750.000 = 250.000 TL

Örnek 2 – Primli pay ihracı (nakdi sermaye artırımı)

Şirket, nominal değeri 10 TL olan 20.000 adet payı tanesi 15 TL'den satmış, bedeli bankaya yatırılmıştır.

• Nominal toplam = 20.000 × 10 = 200.000 TL; tahsil edilen = 20.000 × 15 = 300.000 TL; prim = 100.000 TL

Özkaynaklar 300.000 TL artar.

Örnek 3 – Dönem kârının aktarılması ve yasal yedek

690 hesabının alacak kalanı (dönem kârı) 400.000 TL'dir; vergi oranı %25 olup vergi matrahı ticari kâra eşittir.

• Vergi = 400.000 × %25 = 100.000 TL → Borç 691 100.000 – Alacak 370 100.000
• Borç 690 400.000 – Alacak 691 100.000 ve 692 300.000
• Borç 692 300.000 – Alacak 590 Dönem Net Kârı 300.000
• Yeni yıl başı: Borç 590 300.000 – Alacak 570 300.000
• Ödenmiş sermaye 1.000.000 TL ve 540 kalanı 40.000 TL ise birinci tertip yasal yedek = 300.000 × %5 = 15.000 TL (sınır 200.000 TL aşılmıyor) → Borç 570 15.000 – Alacak 540 15.000

Örnek 4 – Dönem zararı ve zarar mahsubu

Bir yıl 80.000 TL net zararla kapanmıştır.

• Borç 692 80.000 – Alacak 690 80.000; Borç 591 Dönem Net Zararı 80.000 – Alacak 692 80.000
• Yeni yıl başı: Borç 580 Geçmiş Yıllar Zararları 80.000 – Alacak 591 80.000
• Genel kurul kararıyla zararın 50.000 TL'si olağanüstü yedeklerden, 30.000 TL'si geçmiş yıl kârlarından kapatılır:

Mahsup özkaynak toplamını değiştirmez; yalnızca özkaynak kalemleri birbirine karşı kapatılır.

Örnek 5 – Özkaynak toplamının hesaplanması

Kalanlar (TL): 500 Sermaye 600.000; 501 Ödenmemiş Sermaye 100.000; 520 40.000; 540 30.000; 542 20.000; 570 25.000; 580 15.000; 590 80.000.

Özkaynaklar = 600.000 − 100.000 + 40.000 + 30.000 + 20.000 + 25.000 − 15.000 + 80.000 = 680.000 TL