KPSS A Muhasebe Muhasebenin Temel Kavramları ve İlkeleri konu anlatımı

Muhasebe; işletmenin parayla ölçülebilen ve kısmen ya da tamamen mali nitelikteki işlemlerini kaydetme, sınıflandırma, özetleme, raporlama ve yorumlama fonksiyonlarını yerine getiren bir bilgi sistemidir. Muhasebenin ürettiği bilginin işletme sahipleri, yöneticiler, kredi verenler, devlet ve yatırımcılar tarafından güvenle kullanılabilmesi için herkesin aynı "oyun kurallarına" uyması gerekir. Türkiye'de bu kurallar, Tekdüzen Hesap Planı ile birlikte yürürlüğe giren Muhasebe Sistemi Uygulama Genel Tebliği (MSUGT) ile belirlenmiştir. MSUGT'de 12 temel kavram sayılır ve mali tabloların bu kavramlara uygun hazırlanması zorunludur.

KPSS A Grubu Muhasebe sınavında bu konu genellikle bir vaka verilerek "hangi kavramın gereğidir?" ya da "hangi kavrama aykırıdır?" biçiminde sorulur; ayrıca dönemsellik, maliyet esası ve muhasebe eşitliği küçük hesaplamalarla birleştirilir.

Muhasebe eşitliği ve çift taraflı kayıt

• Varlıklar = Yabancı Kaynaklar + Özkaynaklar: (Aktif = Pasif). Özkaynak, varlıklardan yabancı kaynaklar düşülerek bulunan "net varlık"tır.
• Her işlem en az iki hesabı etkiler; bir hesaba yazılan borç tutarı, başka hesap(lar)a yazılan alacak tutarına eşittir (çift taraflı kayıt).
• Gelirler özkaynağı artırır, giderler azaltır: Dönem sonu özkaynak = Dönem başı özkaynak + Sermaye artışı + Net kâr − Ortaklara yapılan dağıtımlar (çekişler).

MSUGT'deki 12 temel kavram

1. Sosyal sorumluluk: Muhasebe bilgisi belirli kişi veya grupların değil, tüm toplumun çıkarları gözetilerek, doğru, tarafsız ve dürüst biçimde üretilir.
2. Kişilik: İşletme; sahiplerinden, yöneticilerinden ve diğer ilgililerden ayrı bir kişiliğe sahiptir. Ortağın kişisel harcaması işletmenin gideri olamaz.
3. İşletmenin sürekliliği: İşletmenin ömrünün, sahip ve ortakların ömründen bağımsız ve sınırsız olduğu varsayılır. Varlıkların tasfiye (hurda/satış) değeri yerine maliyetle izlenmesinin ve amortisman ayrılmasının dayanağıdır.
4. Dönemsellik: İşletmenin sınırsız ömrü dönemlere bölünür; gelirler tahsil edildiği değil hak edildiği, giderler ödendiği değil ilgili olduğu dönemde kaydedilir (tahakkuk esası). Gelirlerle giderlerin aynı döneme ilişkilendirilmesi de bu kavramın sonucudur.
5. Parayla ölçülme: Yalnızca parayla ölçülebilen olaylar kaydedilir; para ortak ölçü birimidir. Çalışanların deneyimi, yönetimin başarısı gibi unsurlar kaydedilmez.
6. Maliyet esası: Varlıklar ve hizmet edinimleri elde etme maliyetiyle kaydedilir. Maliyet; satın alma bedeline, varlık kullanıma hazır hâle gelinceye kadar katlanılan harcamaların (nakliye, montaj, kurulum vb.) eklenmesiyle bulunur. Piyasa değerindeki sonraki artışlar maliyeti değiştirmez.
7. Tarafsızlık ve belgelendirme: Kayıtlar gerçeği yansıtan, objektif ölçülere dayanan belgelerle kanıtlanır; kayıt ve raporlamada tarafsız davranılır.
8. Tutarlılık: Seçilen muhasebe politikaları (stok değerleme ve amortisman yöntemi gibi) dönemden döneme tutarlı uygulanır. Haklı bir gerekçeyle değişiklik yapılabilir; değişikliğin nedeni ve parasal etkisi dipnotlarda açıklanır.
9. Tam açıklama: Mali tablolar, kullanıcıların doğru karar vermesini sağlayacak yeterli, açık ve anlaşılır bilgiyi içerir; bilanço tarihinden sonra ortaya çıkan önemli olaylar da dipnotlarda açıklanır.
10. İhtiyatlılık: Belirsizlik durumunda temkinli davranılır: olası gelir ve kârlar kayda alınmaz, olası gider ve zararlar için karşılık ayrılır. İhtiyatlılık, gizli yedek veya aşırı karşılık ayrılmasına gerekçe yapılamaz.
11. Önemlilik: Bir kalemin nispi ağırlığı, kullanıcıların değerlendirmelerini etkileyecek düzeydeyse ayrı gösterilir; önemsiz tutarlar benzerleriyle birleştirilebilir.
12. Özün önceliği: İşlemler, hukuki biçimlerinden çok ekonomik özlerine göre muhasebeleştirilir (örneğin finansal kiralamayla edinilen varlığın, mülkiyeti henüz geçmediği hâlde kiracının aktifinde gösterilmesi).

Tahakkuk esası ve nakit esası

Nakit esasında gelir ve gider para giriş-çıkışına göre kaydedilir. Tekdüzen Hesap Planı ve dönemsellik kavramı tahakkuk esasını gerektirir. Bu nedenle dönem sonunda 180 Gelecek Aylara Ait Giderler, 181 Gelir Tahakkukları, 380 Gelecek Aylara Ait Gelirler, 381 Gider Tahakkukları gibi zaman farkı (dönemsellik) hesapları kullanılır.

Örnek 1 – Dönemsellik (peşin ödenen gider). Hesap dönemi takvim yılı olan bir işletme, 1 Kasım X1'de 12 aylık büro kirası olarak 24.000 TL'yi bankadan peşin ödemiş ve 7/A seçeneğini uygulamaktadır.

• Ödeme günü: Borç: 180 Gelecek Aylara Ait Giderler 24.000 / Alacak: 102 Bankalar 24.000
• Aylık kira 24.000 / 12 = 2.000 TL; X1'e ait kısım Kasım + Aralık = 2 × 2.000 = 4.000 TL.
• 31 Aralık X1: Borç: 770 Genel Yönetim Giderleri 4.000 / Alacak: 180 Gelecek Aylara Ait Giderler 4.000
• Denge: her kayıtta borç toplamı = alacak toplamı. 180 hesabında X2'ye ait 20.000 TL kalır.

Örnek 2 – Kişilik. Bir şirket ortağı, kendi evinin tadilat bedeli olan 15.000 TL'yi şirket kasasından ödetmiştir. Bu harcama şirketin gideri değildir; ortaktan alacak doğar.

• Borç: 131 Ortaklardan Alacaklar 15.000 / Alacak: 100 Kasa 15.000 (borç 15.000 = alacak 15.000)

Örnek 3 – Maliyet esası. Bir işletme, liste fiyatı 100.000 TL olan bir makineyi satın almış; ayrıca 5.000 TL nakliye ve 3.000 TL montaj bedeli ödemiştir. Tüm tutarlar %20 KDV'ye tabidir ve bankadan ödenmiştir.

• Maliyet = 100.000 + 5.000 + 3.000 = 108.000 TL; KDV = 108.000 × %20 = 21.600 TL; ödenen toplam 129.600 TL.
• Borç: 253 Tesis, Makine ve Cihazlar 108.000; 191 İndirilecek KDV 21.600 / Alacak: 102 Bankalar 129.600
• Kontrol: 108.000 + 21.600 = 129.600 (borç = alacak). Yıl sonunda makinenin piyasa değeri 130.000 TL olsa bile kayıtlı değer maliyet üzerinden izlenir.

Örnek 4 – Tahakkuk (gelir tahakkuku) ve muhasebe eşitliği. 1 Ekim X1'de 6 ay vadeli, yıllık %30 faizli 200.000 TL mevduat açılmıştır; faiz vade sonunda (X2 Mart sonu) ödenecektir.

• X1'e düşen faiz = 200.000 × %30 × 3/12 = 15.000 TL (Ekim, Kasım, Aralık).
• 31 Aralık X1: Borç: 181 Gelir Tahakkukları 15.000 / Alacak: 642 Faiz Gelirleri 15.000
• Etki: Varlıklar 15.000 TL artar, özkaynak (dönem kârı yoluyla) 15.000 TL artar; eşitlik korunur.