KPSS A Muhasebe Menkul Kıymetler konu anlatımı

Menkul kıymetler, belirli bir tutarı temsil eden, seri hâlinde çıkarılan, yatırım aracı niteliğindeki kıymetli evraktır (hisse senedi, tahvil, bono, yatırım fonu katılma belgesi vb.). Tekdüzen Hesap Planında menkul kıymetler elde tutma amacına göre iki yerde izlenir:

• 11 Menkul Kıymetler (dönen varlık): Kısa sürede elden çıkarılmak, geçici nakit fazlasını değerlendirmek amacıyla alınanlar. Hesaplar: 110 Hisse Senetleri, 111 Özel Kesim Tahvil Senet ve Bonoları, 112 Kamu Kesimi Tahvil Senet ve Bonoları, 118 Diğer Menkul Kıymetler, 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı (-).
• 24 Mali Duran Varlıklar (duran varlık): Uzun süreli yatırım amaçlı olanlar. 240 Bağlı Menkul Kıymetler (yönetimde etkinlik amacı taşımayan uzun vadeli yatırımlar), 242 İştirakler (sermayesine en az %10 oranında katılınan ancak kontrol edilmeyen şirketler), 245 Bağlı Ortaklıklar (sermayesinin yarısından fazlasına sahip olunan veya kontrol edilen şirketler).

KPSS'de ağırlıklı olarak 11 grubunun alış, satış, faiz-kâr payı ve dönem sonu değerleme kayıtları sorulur.

Alış

• Menkul kıymet maliyet bedeliyle kaydedilir. Alış sırasında ödenen aracılık komisyonu uygulamada genellikle maliyete eklenir (doğrudan 653 Komisyon Giderleri hesabına yazan işletmeler de vardır; soru kökündeki tercihe uyulur).
• Hisse senedi ve tahvil alım-satımında KDV yoktur.
• Kayıt: Borç: 110 (111, 112, 118) / Alacak: 100 veya 102.

Satış

• Satılan kıymet maliyetiyle alacaklandırılır; satış bedeli ile maliyet arasındaki olumlu fark 645 Menkul Kıymet Satış Kârları, olumsuz fark 655 Menkul Kıymet Satış Zararları hesabına yazılır.
• Aynı hisse farklı fiyatlardan alınmışsa satılanın maliyeti işletmenin benimsediği yönteme (ör. ağırlıklı ortalama, FIFO) göre bulunur.
• Satış komisyonu satış bedelinden düşülür (veya ayrı bir gider hesabında izlenir).

Faiz ve kâr payı

• Tahvil kupon faizleri ile bonoların iskonto tutarı (itfa bedeli − alış bedeli) 642 Faiz Gelirleri hesabına yazılır.
• Geçici yatırım amaçlı hisse senetlerinden alınan kâr payları, diğer faaliyetlerden olağan gelir niteliğindedir (640 ve 641 yalnızca iştirak ve bağlı ortaklıklardan alınan temettüler içindir).
• Bedelsiz hisse: (iç kaynaklardan sermaye artırımı sonucu alınan hisse) için kayıt yapılmaz; toplam maliyet aynı kalır, hisse başına maliyet düşer.

Dönem sonu değerleme

• Maliyet esası ve ihtiyatlılık gereği, borsa değeri maliyetin altına düşmüşse aradaki fark için karşılık ayrılır: Borç: 654 Karşılık Giderleri / Alacak: 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı. Değerleme her kıymet için ayrı ayrı yapılır; birinin değer artışı diğerinin düşüşünü karşılamaz.
• Borsa değeri maliyetin üzerine çıkarsa kayıt yapılmaz (olası kazanç).
• Sonraki dönemde değer yükselirse ayrılan karşılığın gereksiz kalan kısmı iptal edilir: Borç: 119 / Alacak: 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar (en fazla ayrılan karşılık kadar, yani maliyeti aşmayacak şekilde).
• Not: TFRS uygulayan işletmelerde alım-satım amaçlı finansal varlıklar gerçeğe uygun değerle ölçülür; KPSS'de aksi belirtilmedikçe Tekdüzen Hesap Planı ve maliyet esası uygulanır.

Örnek 1 – Komisyonlu alış. Geçici yatırım amacıyla 3.000 adet hisse senedi hisse başı 12,50 TL'den alınmış, %0,2 aracılık komisyonu ödenmiştir; komisyon maliyete eklenmektedir. Tüm ödeme bankadan yapılmıştır.

• Alış bedeli = 3.000 × 12,50 = 37.500 TL; komisyon = 37.500 × %0,2 = 75 TL; maliyet = 37.575 TL.
• Borç: 110 Hisse Senetleri 37.575 / Alacak: 102 Bankalar 37.575
• Hisse başı maliyet = 37.575 / 3.000 = 12,525 TL.

Örnek 2 – Kısmi satış. Bu hisselerin 1.800 adedi hisse başı 14,00 TL'den satılmış, bedel bankaya yatırılmıştır (satışta komisyon yoktur).

• Satış bedeli = 1.800 × 14,00 = 25.200 TL; satılanın maliyeti = 1.800 × 12,525 = 22.545 TL; kâr = 2.655 TL.
• Borç: 102 Bankalar 25.200 / Alacak: 110 Hisse Senetleri 22.545; 645 Menkul Kıymet Satış Kârları 2.655 (22.545 + 2.655 = 25.200)

Örnek 3 – Değer düşüklüğü ve sonraki yıl satış. Kalan 1.200 hissenin maliyeti 1.200 × 12,525 = 15.030 TL'dir. Dönem sonunda borsa fiyatı 11,40 TL'ye düşmüştür.

• Borsa değeri = 1.200 × 11,40 = 13.680 TL; değer düşüklüğü = 15.030 − 13.680 = 1.350 TL.
• Borç: 654 Karşılık Giderleri 1.350 / Alacak: 119 Menkul Kıymetler Değer Düşüklüğü Karşılığı 1.350
• Ertesi yıl hisseler 13,00 TL'den satılmıştır: satış bedeli = 15.600 TL.
• Karşılığın iptali: Borç: 119 1.350 / Alacak: 644 Konusu Kalmayan Karşılıklar 1.350
• Satış: Borç: 102 15.600 / Alacak: 110 15.030; 645 570 (15.030 + 570 = 15.600)
• İkinci yılın kârına net etki: 1.350 + 570 = 1.920 TL; bu da satış bedeli ile önceki yıl sonundaki net değer arasındaki farka eşittir (15.600 − 13.680 = 1.920).

Örnek 4 – Tahvil ve bono.

• Nominal değeri 1.000 TL olan 200 adet özel sektör tahvili nominal değerin %98'inden alınmıştır: Borç: 111 Özel Kesim Tahvil Senet ve Bonoları 196.000 / Alacak: 102 196.000.
• Yıllık %30 kupon faizi tahsil edilmiştir: 200.000 × %30 = 60.000 TL. Borç: 102 60.000 / Alacak: 642 Faiz Gelirleri 60.000 (stopaj ihmal edilmiştir).
• Nominal değeri 100.000 TL olan hazine bonosu 88.000 TL'ye alınmış ve vadesinde itfa edilmiştir: Borç: 102 100.000 / Alacak: 112 Kamu Kesimi Tahvil Senet ve Bonoları 88.000; 642 Faiz Gelirleri 12.000 (88.000 + 12.000 = 100.000).