KPSS A Muhasebe Duran Varlıklar ve Amortisman konu anlatımı

Duran varlıklar, işletmede bir yıldan (bir faaliyet döneminden) uzun süre kullanılmak ya da elde tutulmak amacıyla edinilen varlıklardır. Tekdüzen Hesap Planında (THP) 2 numaralı ana grupta yer alırlar: 22 Ticari Alacaklar, 23 Diğer Alacaklar, 24 Mali Duran Varlıklar, 25 Maddi Duran Varlıklar, 26 Maddi Olmayan Duran Varlıklar, 27 Özel Tükenmeye Tabi Varlıklar, 28 Gelecek Yıllara Ait Giderler ve Gelir Tahakkukları, 29 Diğer Duran Varlıklar.

KPSS A Grubu Muhasebe sınavında bu konunun ağırlık merkezi maddi duran varlıklar (MDV), maddi olmayan duran varlıklar (MODV) ve amortisman hesaplamalarıdır. Sorular genellikle üç eksende gelir: (1) bir harcamanın varlığın maliyetine eklenip eklenmeyeceği (aktifleştirme – giderleştirme ayrımı), (2) normal (eşit tutarlı) ve azalan bakiyeler yöntemleriyle amortisman hesaplanması, (3) duran varlığın satışı veya elden çıkarılması ile ortaya çıkan kâr/zarar ve yevmiye kaydı. Vergi Usul Kanunu (VUK) hükümleri ile THP hesap işleyişinin birlikte bilinmesi gerekir.

Maddi ve maddi olmayan duran varlık hesapları

25 Maddi Duran Varlıklar

• 250 Arazi ve Arsalar – amortismana tabi değildir (yıpranmaz, değer kaybetmez kabul edilir).
• 251 Yeraltı ve Yerüstü Düzenleri (yollar, köprüler, kanalizasyon, çevre düzenlemesi vb.)
• 252 Binalar
• 253 Tesis, Makine ve Cihazlar
• 254 Taşıtlar
• 255 Demirbaşlar (büro mobilyası, bilgisayar donanımı vb.)
• 256 Diğer Maddi Duran Varlıklar
• 257 Birikmiş Amortismanlar (-)
• 258 Yapılmakta Olan Yatırımlar – tamamlanıp kullanıma hazır hâle gelinceye kadar yatırım harcamaları burada toplanır; tamamlanınca ilgili MDV hesabına aktarılır. Bu hesap için amortisman ayrılmaz.
• 259 Verilen Avanslar

26 Maddi Olmayan Duran Varlıklar

• 260 Haklar (imtiyaz, patent, lisans, ticari marka, telif hakları vb.)
• 261 Şerefiye
• 262 Kuruluş ve Örgütlenme Giderleri
• 263 Araştırma ve Geliştirme Giderleri
• 264 Özel Maliyetler – kiralanan gayrimenkullerin kullanım amacına uygun hâle getirilmesi ve kalıcı olarak iyileştirilmesi için kiracının yaptığı harcamalar
• 267 Diğer Maddi Olmayan Duran Varlıklar
• 268 Birikmiş Amortismanlar (-)
• 269 Verilen Avanslar

27 Özel Tükenmeye Tabi Varlıklar (maden, petrol, orman gibi): 271 Arama Giderleri, 272 Hazırlık ve Geliştirme Giderleri, 277 Diğer Özel Tükenmeye Tabi Varlıklar, 278 Birikmiş Tükenme Payları (-), 279 Verilen Avanslar.

Varlık hesapları (250–256, 260–267) aktif karakterlidir: edinimde borçlanır, elden çıkarmada alacaklanır, borç kalanı verir. 257, 268 ve 278 hesapları aktifi düzenleyici (pasif karakterli) hesaplardır: amortisman/tükenme payı ayrıldıkça alacaklanır, varlık elden çıkarıldığında borçlanarak kapatılır; bilançoda ilgili varlık grubundan indirim olarak gösterilir.

Maliyet bedeli ve aktifleştirme

Bir MDV'nin maliyet bedeli; alış bedeli ile varlığın işletmeye gelmesi ve kullanıma hazır hâle getirilmesi için katlanılan giderlerin toplamıdır:

• Alışla ilgili nakliye, sigorta, gümrük vergisi, montaj ve deneme çalıştırması giderleri maliyete eklenir.
• İndirilecek KDV maliyete girmez; 191 İndirilecek KDV hesabında izlenir.
• Varlık kullanıma hazır hâle gelinceye kadar katlanılan yatırım kredisi faizleri maliyete eklenir; sonraki dönemlerin faizleri finansman gideridir.
• Varlığın kapasitesini artıran, ekonomik ömrünü uzatan veya verimini önemli ölçüde yükselten harcamalar (iyileştirme, genişletme, yenileme) aktifleştirilir; varlığın maliyetine eklenir.
• Varlığı mevcut durumda çalışır hâlde tutmaya yönelik olağan bakım ve onarım harcamaları dönem gideri yazılır.

Amortisman

Amortisman, duran varlığın maliyet bedelinin faydalı ömrü boyunca sistematik olarak gidere dönüştürülmesidir. VUK'a göre amortismana tabi olabilmek için varlığın işletmede bir yıldan fazla kullanılması, yıpranma veya değer kaybına uğraması ve belli bir tutar sınırını aşması gerekir. Faydalı ömürler Hazine ve Maliye Bakanlığının yayımladığı listelerle belirlenir.

Normal (eşit tutarlı) amortisman yöntemi

• Amortisman oranı = 1 / faydalı ömür (5 yıl → %20; 8 yıl → %12,5)
• Yıllık amortisman = Maliyet bedeli × Normal oran (her yıl aynı tutar)

Azalan bakiyeler yöntemi

• Oran = Normal oranın iki katı; ancak bu oran %50'yi geçemez (4 yıl → %25 × 2 = %50; 2 yıl → %100 değil, %50).
• Her yıl oran, varlığın kalan (net) değerine uygulanır: Amortisman = (Maliyet − Birikmiş amortisman) × Azalan bakiyeler oranı.
• Son yıla kalan değer o yıl tamamen: amortisman olarak ayrılır.
• Azalan bakiyeler yönteminden normal yönteme geçilebilir; bu durumda geçiş yılındaki kalan değer, kalan faydalı ömre bölünerek eşit tutarlarla amortisman ayrılır. Normal yöntemden azalan bakiyeler yöntemine geçilemez.

Diğer önemli VUK kuralları

• Amortisman yıllık ayrılır; yıl içinde hangi ay alınmış olursa olsun, varlık için o yıl tam yıllık amortisman ayrılır.
• İstisna: binek otomobillerinde (bilanço esasına göre defter tutanlar için) aktife alındığı yıl kıst (ay kesirli) amortisman ayrılır; ilk yıl ayrılamayan kısım faydalı ömrün son yılında ayrılır.
• Yıl içinde satılan varlık için satıldığı yıl amortisman ayrılmaz.
• VUK'ta hurda (kalıntı) değer dikkate alınmaz; TMS 16'da ise amortismana tabi tutar, maliyetten kalıntı değer düşülerek bulunur.
• Özel maliyet bedelleri (264) kira süresi boyunca eşit tutarlarla itfa edilir.

Amortisman kaydı (7/A seçeneği)

• Borç: 730 Genel Üretim Giderleri / 760 Pazarlama Satış ve Dağıtım Giderleri / 770 Genel Yönetim Giderleri (varlığın kullanıldığı bölüme göre)
• Alacak: 257 Birikmiş Amortismanlar (MODV için 268, tükenmeye tabi varlıklar için 278)

Duran varlığın elden çıkarılması

• Net defter değeri (NDD): = Maliyet bedeli − Birikmiş amortisman
• Satış bedeli (KDV hariç) > NDD ise fark kâr → 679 Diğer Olağandışı Gelir ve Kârlar (alacak)
• Satış bedeli (KDV hariç) < NDD ise fark zarar → 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar (borç)
• Satış kaydında birikmiş amortisman borçlanarak, varlık hesabı maliyet bedeliyle alacaklanarak kapatılır; satış üzerinden hesaplanan KDV 391 Hesaplanan KDV hesabına alacak yazılır.

Örnek 1 – Maliyet bedelinin belirlenmesi ve alış kaydı

Bir işletme, üretimde kullanmak üzere 200.000 TL + %20 KDV bedelle bir makine satın almıştır. Makinenin fabrikaya taşınması için 6.000 TL + %20 KDV, montajı için 4.000 TL + %20 KDV ödenmiştir. Tüm ödemeler bankadan yapılmıştır.

• Maliyet bedeli = 200.000 + 6.000 + 4.000 = 210.000 TL
• İndirilecek KDV = 40.000 + 1.200 + 800 = 42.000 TL
• Bankadan çıkan toplam = 210.000 + 42.000 = 252.000 TL

Örnek 2 – Normal amortisman

Örnek 1'deki makinenin faydalı ömrü 5 yıldır; işletme normal amortisman yöntemini uygulamaktadır.

• Normal oran = 1 / 5 = %20
• Yıllık amortisman = 210.000 × %20 = 42.000 TL (her yıl aynı)
• Birinci yıl sonu NDD = 210.000 − 42.000 = 168.000 TL; beşinci yıl sonunda birikmiş amortisman 210.000 TL'ye ulaşır.

Kayıt: Borç 730 Genel Üretim Giderleri 42.000 – Alacak 257 Birikmiş Amortismanlar 42.000

Örnek 3 – Azalan bakiyeler yöntemi

Maliyet bedeli 160.000 TL, faydalı ömrü 5 yıl olan bir demirbaş için azalan bakiyeler yöntemi uygulanıyor. Normal oran %20, azalan bakiyeler oranı %40'tır.

Beşinci yılda %40 uygulanmaz; son yıla kalan 20.736 TL'nin tamamı amortisman olarak ayrılır. Toplam: 64.000 + 38.400 + 23.040 + 13.824 + 20.736 = 160.000 TL.

Örnek 4 – Kârla sonuçlanan taşıt satışı

Maliyeti 300.000 TL, birikmiş amortismanı 180.000 TL olan bir kamyon 140.000 TL + %20 KDV bedelle satılmış, bedel bankaya yatırılmıştır.

• NDD = 300.000 − 180.000 = 120.000 TL
• Satış kârı = 140.000 − 120.000 = 20.000 TL (679)
• KDV = 140.000 × %20 = 28.000 TL; bankaya giren = 168.000 TL

Satış bedeli 100.000 TL olsaydı 120.000 − 100.000 = 20.000 TL zarar oluşacak ve 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar hesabının borcuna yazılacaktı.