KPSS A Muhasebe Dönem Sonu İşlemleri konu anlatımı

Dönem sonu işlemleri, hesap dönemi boyunca tutulan kayıtların doğru ve eksiksiz hâle getirilerek mali tabloların hazırlanması için yapılan işlemlerin bütünüdür. Dönem içindeki kayıtlar işlemlerin gerçekleştiği tarihe göre yapıldığından; sayım farkları, değerleme farkları, dönemsellik ilkesi gereği tahakkuk ve ertelemeler, amortisman, karşılıklar ve reeskontlar dönem sonunda kayıtlara yansıtılır.

Dönem sonu işlemlerinin genel sırası şöyledir:

1. Geçici (genel) mizanın düzenlenmesi
2. Envanter çalışmaları: Varlık ve kaynakların sayılması (fiziki envanter), değerlenmesi ve envanter defterine yazılması
3. Düzeltme (envanter) kayıtları: Sayım farkları, değerleme, amortisman, karşılıklar, reeskont, tahakkuk ve ertelemeler
4. Yansıtma ve maliyet kayıtları (7/A seçeneğinde 7 grubundan 6 grubuna aktarım, satılan malın maliyeti)
5. Kesin mizanın düzenlenmesi
6. Gelir tablosu hesaplarının 690'a kapatılması, vergi karşılığı, dönem net kârının 590/591'e aktarılması
7. Mali tabloların (bilanço, gelir tablosu) düzenlenmesi
8. Bilanço hesaplarının kapanış kaydı ve izleyen dönem başında açılış kaydı

KPSS A Grubu Muhasebe sınavında bu konudan; kasa sayım farkları, dövizli kalemlerin değerlemesi, alacak/borç senetleri reeskontu, şüpheli alacak ve stok karşılıkları, gelecek aylara/yıllara ait gelir ve giderler (180, 280, 380, 480) ile gelir ve gider tahakkukları (181, 381) ve bu düzeltmelerin dönem kârına etkisi sorulur.

Envanter ve değerleme

• Envanter: Dönem sonunda işletmenin varlık ve borçlarının miktar ve değer olarak tespit edilmesidir. Sayım ve değerleme sonuçları envanter defterine yazılır.
• VUK'a göre değerleme ölçüleri: maliyet bedeli, borsa rayici, tasarruf değeri, mukayyet değer, itibari değer, vergi değeri, rayiç bedel ve emsal bedeli. Stoklar ve maddi duran varlıklar esas olarak maliyet bedeliyle, yabancı paralar borsa rayici (uygulamada değerleme günü kuru) ile, alacak ve borçlar mukayyet değerle değerlenir; senetli alacak ve borçlar reeskonta tabi tutulabilir.

Sayım farkları

• Noksan: Kayıtlı tutar > sayılan tutar → Borç 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları – Alacak ilgili varlık hesabı (100, 153 vb.)
• Fazla: Sayılan tutar > kayıtlı tutar → Borç ilgili varlık hesabı – Alacak 397 Sayım ve Tesellüm Fazlaları
• Nedeni bulunursa ilgili hesaba aktarılır; dönem sonuna kadar nedeni bulunamayan noksanlar 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar hesabına (Borç 689 – Alacak 197), fazlalar 679 Diğer Olağandışı Gelir ve Kârlar hesabına (Borç 397 – Alacak 679) aktarılır.

Dövizli kalemlerin değerlemesi

• Kasadaki yabancı paralar, dövizli banka mevduatı ve dövizli alacaklarda kur artışı kâr (646 Kambiyo Kârları), kur düşüşü zarar (656 Kambiyo Zararları) doğurur.
• Dövizli borçlarda kur artışı zarar, kur düşüşü kârdır. Dövizli kredilerden doğan kur farkları THP'ye göre finansman gideri niteliğindedir (7/A'da 780, gelir tablosunda 660/661).

Karşılıklar ve reeskont

• Dış iskonto: A × n × t / 36.000; iç iskonto: A × n × t / (36.000 + n × t).

Dönemsellik: ertelemeler ve tahakkuklar

• 180 ve 280 aktif; 380 ve 480 pasif hesaplardır. Her dönem sonunda 280'in izleyen 12 aya düşen kısmı 180'e (Borç 180 – Alacak 280), 480'in izleyen 12 aya düşen kısmı 380'e (Borç 480 – Alacak 380) aktarılır.
• Peşin ödeme başlangıçta tamamen gider yazılmışsa, dönem sonunda gelecek döneme ait kısım giderden çıkarılıp 180/280'e alınır (Borç 180/280 – Alacak gider hesabı). Peşin tahsilat başlangıçta tamamen gelir yazılmışsa gelecek döneme ait kısım gelirden çıkarılıp 380/480'e alınır (Borç gelir hesabı – Alacak 380/480).

Vergi ve kapanış

• Hesaplanan dönem kârı vergisi: Borç 691 – Alacak 370.
• Dönem içinde ödenen geçici vergiler (193), 371 Dönem Kârının Peşin Ödenen Vergi ve Diğer Yükümlülükleri hesabına aktarılır ve bilançoda 370'ten indirilir. Ödenecek vergi = 370 − 371.
• Kapanış kaydı: Borç kalanı veren hesaplar (aktif hesaplar ve pasifi düzenleyici hesaplar) alacaklandırılır, alacak kalanı veren hesaplar (pasif hesaplar ve aktifi düzenleyici hesaplar) borçlandırılır. Yeni dönem başında açılış kaydı, kapanış kaydının tersidir.

Örnek 1 – Kasa sayım noksanı

Kayıtlara göre kasa mevcudu 25.000 TL, sayımda bulunan tutar 23.800 TL'dir.

• Noksan = 25.000 − 23.800 = 1.200 TL → Borç 197 Sayım ve Tesellüm Noksanları 1.200 – Alacak 100 Kasa 1.200
• Dönem sonuna kadar nedeni bulunamadı → Borç 689 Diğer Olağandışı Gider ve Zararlar 1.200 – Alacak 197 1.200

Örnek 2 – Dövizli kalemlerin değerlemesi

• Kasada 2.000 USD; kayıtlı kur 38,00 TL (76.000 TL), değerleme kuru 39,50 TL (79.000 TL). Fark 3.000 TL kâr → Borç 100 Kasa 3.000 – Alacak 646 Kambiyo Kârları 3.000
• Alıcıdan 10.000 EUR alacak; kayıtlı kur 43,00 TL (430.000 TL), değerleme kuru 42,20 TL (422.000 TL). Fark 8.000 TL zarar → Borç 656 Kambiyo Zararları 8.000 – Alacak 120 Alıcılar 8.000
• İki değerlemenin dönem kârına net etkisi: +3.000 − 8.000 = 5.000 TL azalış

Örnek 3 – Peşin ödenen kira (180)

1 Ekim X1'de 12 aylık iş yeri kirası 60.000 TL peşin ödenmiş ve 180 hesabına kaydedilmiştir (aylık 5.000 TL; stopaj dikkate alınmamıştır).

• 31.12.X1: X1'e ait 3 aylık kira = 15.000 TL → Borç 770 Genel Yönetim Giderleri 15.000 – Alacak 180 Gelecek Aylara Ait Giderler 15.000
• 180'in kalanı = 60.000 − 15.000 = 45.000 TL (X2'nin ilk 9 ayına ait)

Örnek 4 – İki yıllık peşin kira geliri (380/480)

1 Temmuz X1'de 24 aylık kira geliri 96.000 TL (aylık 4.000 TL) peşin tahsil edilmiş; tahsilat tarihinden sonraki 12 aya ait 48.000 TL 380'e, kalan 48.000 TL 480'e kaydedilmiştir.

• 31.12.X1: X1'e ait 6 aylık gelir = 24.000 TL → Borç 380 24.000 – Alacak 649 Diğer Olağan Gelir ve Kârlar 24.000
• 480'deki tutarın 31.12.X1'den sonraki 12 aya (Ocak–Haziran X2) düşen kısmı = 6 × 4.000 = 24.000 TL → Borç 480 24.000 – Alacak 380 24.000
• Sonuç: 380 = 48.000 − 24.000 + 24.000 = 48.000 TL (X2'nin 12 ayı); 480 = 48.000 − 24.000 = 24.000 TL (Ocak–Haziran X3). Kontrol: 24.000 + 48.000 + 24.000 = 96.000 TL.

Örnek 5 – Gelir tahakkuku ve alacak senedi reeskontu

• 1 Kasım X1'de 3 ay vadeli, yıllık %45 faizli 200.000 TL vadeli mevduat hesabı açılmıştır. 31.12.X1'e kadar işleyen 2 aylık faiz = 200.000 × 0,45 × 2/12 = 15.000 TL → Borç 181 Gelir Tahakkukları 15.000 – Alacak 642 Faiz Gelirleri 15.000 (stopaj dikkate alınmamıştır)
• Portföydeki 50.000 TL nominal değerli senedin vadesine 72 gün kalmıştır, reeskont oranı %30 (dış iskonto): 50.000 × 30 × 72 / 36.000 = 3.000 TL → Borç 657 Reeskont Faiz Giderleri 3.000 – Alacak 122 Alacak Senetleri Reeskontu 3.000