KPSS A Muhasebe Stoklar konu anlatımı

Stoklar, işletmenin satmak, üretimde kullanmak veya tüketmek amacıyla elde tuttuğu varlıklardır. Tekdüzen Hesap Planında dönen varlıklar içindeki 15 Stoklar grubunda izlenir: 150 İlk Madde ve Malzeme, 151 Yarı Mamuller-Üretim, 152 Mamuller, 153 Ticari Mallar, 157 Diğer Stoklar, 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı (-), 159 Verilen Sipariş Avansları.

Stok muhasebesinin iki temel sorusu vardır: (1) Stok maliyeti neleri içerir? (2) Satılan malın maliyeti (SMM) ile dönem sonu stoku (DSS) hangi yöntemle belirlenir? KPSS'de FIFO, LIFO ve ortalama maliyet yöntemleriyle sayısal hesaplamalar, aralıklı-sürekli envanter farkı ve maliyet unsurları düzenli olarak sorulur.

Maliyet unsurları

• Maliyet = Alış bedeli + stok işletmeye ulaşıp satışa hazır hâle gelinceye kadar katlanılan doğrudan giderler (alışla ilgili taşıma, sigorta, gümrük vergisi, yükleme-boşaltma).
• Alış iskontoları ve alıştan iadeler maliyeti azaltır (153 alacaklandırılır).
• İndirilebilir KDV maliyete eklenmez (191 İndirilecek KDV); satış sırasındaki nakliye ve reklam gibi giderler satış giderleridir (760/631).
• Kayıt: Borç: 153 Ticari Mallar; 191 İndirilecek KDV / Alacak: 320, 100 veya 102.

Envanter sistemleri

• Sürekli (aralıksız) envanter: Her satışta hem satış hem maliyet kaydı yapılır: Borç: 120 / Alacak: 600, 391 ve Borç: 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti / Alacak: 153. Stok hesabı her an güncel bakiye verir.
• Aralıklı (dönemsel) envanter: Dönem içinde yalnızca satış kaydı yapılır; SMM dönem sonunda sayımla bulunur: SMM = Dönem başı stok + Alışlar + Alış giderleri − Alıştan iadeler − Alış iskontoları − Dönem sonu stok. Dönem sonu kaydı: Borç: 621 / Alacak: 153.

Maliyet akış varsayımları

Değer düşüklüğü ve sayım farkları

• Stokun net gerçekleşebilir değeri maliyetin altına düşerse fark için karşılık ayrılır: Borç: 654 Karşılık Giderleri / Alacak: 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı. Karşılaştırma kalem bazında yapılır.
• Sayım noksanı: Borç: 197 / Alacak: 153; sayım fazlası: Borç: 153 / Alacak: 397. Nedeni bulunamayan farklar dönem sonunda 689 veya 679 hesabına aktarılır.
• Satıcıya mal için peşin verilen avans: Borç: 159 Verilen Sipariş Avansları (mal teslim alınınca 153'e aktarılır).

Örnek 1 – Alış kaydı ve maliyet. 50.000 TL + %20 KDV'lik ticari mal veresiye alınmış; mal için 2.000 TL + %20 KDV nakliye nakden ödenmiştir.

• Borç: 153 Ticari Mallar 50.000; 191 İndirilecek KDV 10.000 / Alacak: 320 Satıcılar 60.000 (60.000 = 60.000)
• Borç: 153 Ticari Mallar 2.000; 191 İndirilecek KDV 400 / Alacak: 100 Kasa 2.400 (2.400 = 2.400)
• Stok maliyeti = 50.000 + 2.000 = 52.000 TL; KDV'ler maliyete girmez.

Örnek 2 – Aralıklı envanterde SMM. Dönem başı stok 50.000; alışlar 300.000; alış giderleri 6.000; alıştan iadeler 10.000; alış iskontoları 4.000; sayımla bulunan dönem sonu stok 70.000 TL.

• SMM = 50.000 + 300.000 + 6.000 − 10.000 − 4.000 − 70.000 = 272.000 TL
• Dönem sonu: Borç: 621 Satılan Ticari Mallar Maliyeti 272.000 / Alacak: 153 Ticari Mallar 272.000

Örnek 3 – Dört yöntemin karşılaştırılması. Bir ürünün hareketleri: dönem başı 100 adet × 20 TL = 2.000; 1. alış 300 adet × 24 TL = 7.200; 1. satış 200 adet (birim 40 TL); 2. alış 200 adet × 29 TL = 5.800; 2. satış 200 adet (birim 45 TL). Toplam giren 600 adet, 15.000 TL; satılan 400 adet; kalan 200 adet. Satış hasılatı = 8.000 + 9.000 = 17.000 TL.

• FIFO: Kalan 200 adet en son partiden: 200 × 29 = 5.800 (DSS). SMM = 15.000 − 5.800 = 9.200. Sürekli envanterde de aynı: 1. satış 100 × 20 + 100 × 24 = 4.400; 2. satış 200 × 24 = 4.800; toplam 9.200. Brüt kâr = 17.000 − 9.200 = 7.800.
• LIFO (aralıklı): Kalan 200 adet en eski partilerden: 100 × 20 + 100 × 24 = 4.400 (DSS). SMM = 10.600. Brüt kâr = 6.400.
• Ağırlıklı ortalama (aralıklı): Birim maliyet = 15.000 / 600 = 25 TL. DSS = 200 × 25 = 5.000; SMM = 400 × 25 = 10.000. Brüt kâr = 7.000.
• Hareketli ortalama (sürekli): 1. alış sonrası (2.000 + 7.200) / 400 = 23 TL; 1. satış 200 × 23 = 4.600, kalan 200 × 23 = 4.600. 2. alış sonrası (4.600 + 5.800) / 400 = 26 TL; 2. satış 200 × 26 = 5.200; kalan 200 × 26 = 5.200 (DSS). SMM = 4.600 + 5.200 = 9.800. Brüt kâr = 7.200.
• Kontrol: her yöntemde SMM + DSS = 15.000 TL. Fiyatlar arttığı için DSS sıralaması FIFO (5.800) > hareketli ort. (5.200) > tartılı ort. (5.000) > LIFO (4.400).

Örnek 4 – Değer düşüklüğü. Maliyeti 50.000 TL olan ticari malların net gerçekleşebilir değeri 44.000 TL'ye düşmüştür.

• Borç: 654 Karşılık Giderleri 6.000 / Alacak: 158 Stok Değer Düşüklüğü Karşılığı 6.000; stok bilançoda 44.000 TL net değerle görünür.