KPSS Önlisans İlk Türk-İslam Devletleri ve Beylikler konu anlatımı

Türklerin İslamiyet'i benimsemesiyle Orta Asya ve Yakın Doğu'da kurulan ilk Türk-İslam devletleri, KPSS Önlisans Tarih testinin önemli başlıklarından biridir. Türkler, 751 Talas Savaşı'nda Çin'e karşı Abbasilerin safında yer almış; bu savaş Türk-Arap ilişkilerinin gelişmesine ve İslamiyet'in Türkler arasında kitleler hâlinde yayılmaya başlamasına zemin hazırlamıştır. Türklerin İslamiyet'i topluca benimsemesinde, eski Türk inancı olan Gök Tanrı dini ile İslamiyet arasındaki (tek tanrı, ahiret, cihat-alplık gibi) benzerlikler etkili olmuştur.

Karahanlı Devleti, İslamiyet'i resmî devlet dini olarak kabul eden ilk Türk devletidir (Satuk Buğra Han döneminde). Karahanlılar, Kutadgu Bilig ve Divan-ı Lugati't-Türk gibi Türk-İslam kültürünün ilk büyük eserlerinin verildiği devlettir; bu yönüyle Türk dilinin İslami çerçevede sistemli biçimde işlendiği ilk devlet kabul edilir.

Gazneli Devleti'nin temelleri Samanlı komutanı Alp Tigin tarafından atılmış, asıl kurucusu ise Sebük Tigin'dir. Devletin en güçlü hükümdarı Gazneli Mahmud, Hindistan'a düzenlediği seferlerle İslamiyet'in bölgede yayılmasına katkı sağlamış ve halifeden "Sultan" unvanını alan ilk Türk-İslam hükümdarı olmuştur. Gazneliler, 1040 Dandanakan Savaşı'nda Büyük Selçuklu Devleti'ne yenilerek gerilemiştir.

Büyük Selçuklu Devleti'ni Tuğrul Bey kurmuştur. Tuğrul Bey, Bağdat'ı Şii Büveyhoğullarının baskısından kurtararak halifeyi korumuş; bu hizmeti karşılığında halife tarafından "Doğunun ve Batının Sultanı" unvanıyla onurlandırılmıştır. Bu olay, Selçukluların Sünni İslam dünyasının koruyucusu konumuna gelmesini simgeler. Tuğrul Bey'in ardından tahta geçen Alparslan, 1071 Malazgirt Savaşı'nda Bizans'ı yenerek Anadolu'nun Türklere açılmasını sağlamıştır. Alparslan'dan sonra tahta çıkan Melikşah döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaşmış; veziri Nizamülmülk, Sünni İslam anlayışını yaymak ve nitelikli devlet adamı yetiştirmek için Nizamiye Medreseleri'ni kurmuştur.

Melikşah'ın ölümünün ardından Büyük Selçuklu Devleti, taht kavgaları ve atabeyliklerin bağımsızlaşmasıyla parçalanmıştır. Bu süreçte Anadolu'da Türkiye Selçuklu Devleti (Süleyman Şah'ın kurduğu, başkenti önce İznik sonra Konya olan Selçuklu kolu) ve çevresinde birçok Anadolu Türk beyliği (Danişmentliler, Saltuklular, Mengücekler, Artuklular gibi) kurulmuştur. Bu beylikler, Anadolu'nun Türkleşmesi ve İslamlaşmasında önemli rol oynamıştır.

Örnek 1.

Soru: Türkler tarafından kurulan ve İslamiyet'i resmî devlet dini olarak kabul eden ilk Türk devleti aşağıdakilerden hangisidir?

A) Gazneli Devleti B) Karahanlı Devleti C) Büyük Selçuklu Devleti D) Türkiye Selçuklu Devleti E) Akkoyunlu Devleti

Çözüm: Satuk Buğra Han döneminde İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden Karahanlı Devleti, bu unvanı taşıyan ilk Türk devletidir. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: Aşağıdakilerden hangisi 1071 Malazgirt Savaşı'nın sonuçları arasında gösterilemez?

A) Anadolu'nun kapılarının Türklere açılması B) Anadolu'da Türk beyliklerinin kurulmaya başlanması C) Bizans'ın Anadolu'daki otoritesinin sarsılması D) Türkiye Selçuklu Devleti'nin kurulmasına zemin hazırlanması E) Bağdat'ın Şii Büveyhoğulları baskısından kurtarılması

Çözüm: Bağdat'ın Büveyhoğulları baskısından kurtarılması, Malazgirt Savaşı'ndan önce Tuğrul Bey döneminde gerçekleşmiş bir olaydır. Doğru cevap E şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: Büyük Selçuklu veziri Nizamülmülk'ün, Sünni İslam anlayışını yaymak ve nitelikli memur/asker yetiştirmek amacıyla kurduğu eğitim kurumu aşağıdakilerden hangisidir?

A) Kutadgu Bilig B) Divan-ı Lugati't-Türk C) Nizamiye Medreseleri D) Atabeylik teşkilatı E) Enderun Mektebi

Çözüm: Nizamülmülk, Nizamiye Medreselerini açarak Sünni İslam anlayışının güçlenmesini ve devlete yetişmiş kadro kazandırılmasını amaçlamıştır. Doğru cevap C şıkkıdır.