KPSS Önlisans İslamiyet Öncesi Türk Kültür ve Medeniyeti konu anlatımı

Bu konu, Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin siyasi olaylarından çok, bu devletlerin ortak kültürel ve sosyal yapısını ele alır. KPSS Önlisans Tarih testinde "İslamiyet öncesi Türklerde devlet, ordu, aile, hukuk, ekonomi, din, yazı ve dil" başlıkları altında sorulan bu konu, genellikle kavram-tanım eşleştirmesi ve verilen bilgilerden sonuç çıkarma biçiminde karşımıza çıkar.

Siyasi yapıda devlet, hanedanın ortak malı sayılırdı; bu inanca kut anlayışı denir ve taht kavgalarının başlıca sebeplerindendir. Devlet işleri, hükümdarın da katıldığı kurultay (toy) adlı mecliste görüşülür; bu durum yönetimin danışma (meşveret) esasına dayandığını gösterir. Hükümdara kağan, hakan, han gibi unvanlar verilir, eşine ise hatun denirdi.

Askeri yapıda Türkler, halkının büyük kısmı savaşa her an hazır olduğundan "ordu-millet" olarak tanımlanır. Mete Han'ın kurduğu, orduyu onlu-yüzlü-binli-tümenli birimlere bölen onlu sistem, sonraki birçok Türk devletine (Osmanlı dâhil) örnek olmuş, disiplinli bir askeri gelenek yaratmıştır.

Sosyal yapıda toplum; oguş (aile), urug (soy), boy, budun (millet) biçiminde örgütlenmiştir. Bu aile temelli yapı, toplumsal dayanışmayı güçlendirmiş ve belirgin bir sınıf ayrımının oluşmasını engellemiştir. Kadına verilen değer yüksekti; kadın kurultaya katılabilir, hatta bazı dönemlerde orduya komuta edebilirdi.

Ekonomik yapı, hayvancılığa, özellikle at yetiştiriciliğine dayanıyordu; göçebe yaşam biçimi yaygın olduğundan toprak, kişisel mülkiyetten çok boyun/devletin ortak kullanımına (yaylak-kışlak düzeni) tabiydi. İpek Yolu üzerindeki ticaret, önemli bir gelir kaynağıydı.

Hukuki yapıda yazılı olmayan ama toplumun tümünü, hatta hükümdarı bile bağlayan töre adlı hukuk kuralları geçerliydi.

Dinde temel inanç Gök Tanrıydı; buna, atalara ve doğaya duyulan saygıyı içeren şamanizm eşlik ediyordu. Ölen kişi için düzenlenen yuğ töreni, mezarların çevresine dikilen balbal taşları ve kişinin eşyalarıyla gömüldüğü kurgan mezarları, Türklerde âhiret inancının varlığını göstermektedir.

Yazı ve dilde Göktürkler kendi Göktürk (Orhun) alfabelerini kullanarak Orhun Abidelerini yazmıştır. Uygurlar ise 18 harfli kendi alfabelerini geliştirmiş, kâğıt ve matbaayı kullanan ilk Türk topluluğu olmuştur.

Örnek 1.

Soru: İslamiyet öncesi Türk devletlerinde hükümdarın, hatunun ve devlet ileri gelenlerinin katıldığı, devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisine ne ad verilir?

A) Töre B) Kurultay C) Divan D) Şura E) Meclis-i Mebusan

Çözüm: Türk devletlerinde devlet işlerinin görüşüldüğü danışma meclisine kurultay (toy) denir. Divan ve Meclis-i Mebusan sonraki İslam ve Osmanlı dönemi kurumlarıdır; töre ise bir meclis değil, hukuk kuralları bütünüdür. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: İslamiyet öncesi Türklerde;

• Toplumun oguş, urug, boy, budun biçiminde örgütlenmesi,
• Kadının kurultaya katılabilmesi,
• Belirgin bir sınıf farkının bulunmaması

özellikleri değerlendirildiğinde aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Türk toplumunda katı bir sınıf ayrımı vardır. B) Türk toplum yapısı aile temelli ve görece eşitlikçi bir düzene dayanır. C) Kadınların toplumsal hayatta hiçbir rolü yoktur. D) Türklerde yerleşik hayat, göçebe hayattan daha yaygındır. E) Türk toplumunda hukuk kuralları yazılı metinlere dayanır.

Çözüm: Aileden millete uzanan örgütlenme, kadının söz sahibi olması ve sınıf farkının bulunmaması bir arada değerlendirildiğinde Türk toplumunun aile temelli ve görece eşitlikçi bir yapıya sahip olduğu sonucuna ulaşılır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: Kurganlarda ölen kişinin eşyaları, atı ve bazen hizmetkârlarıyla birlikte gömülmesi, İslamiyet öncesi Türklerde aşağıdakilerden hangisinin göstergesi kabul edilir?

A) Sınıflı toplum yapısının B) Yerleşik hayatın C) Ahiret inancının D) Yazılı hukukun E) Merkeziyetçi devlet anlayışının

Çözüm: Ölen kişinin öteki dünyada ihtiyaç duyacağı düşünülen eşyalarla gömülmesi, Türklerde ölümden sonraki yaşama inanıldığının açık bir kanıtıdır. Doğru cevap C şıkkıdır.