KPSS Önlisans Osmanlı Kültür ve Medeniyeti konu anlatımı

Osmanlı Kültür ve Medeniyeti konusu, devletin altı yüzyıl ayakta kalmasını sağlayan yönetim, toplum ve hukuk yapısını bir bütün olarak ele alır. KPSS Önlisans'ta bu başlık, kronolojik ezber değil kavram bilgisi istediği için sık soru gelen konulardan biridir. Üç eksende incelenir: devlet yönetimi (padişah, Divan-ı Hümayun, taşra teşkilatı), toplum yapısı (millet sistemi, askeri-reaya ayrımı, lonca teşkilatı) ve hukuk sistemi (şer'i ve örfi hukuk, kadılık).

Devlet yönetimi

Devletin başında padişah bulunur; aynı zamanda ordunun başkomutanı, en yüksek yargı makamı ve (Yavuz'dan itibaren) halifedir. Devlet işlerinin görüşülüp karara bağlandığı en üst kurul Divan-ı Hümayun'a genellikle sadrazam (padişahın mutlak vekili) başkanlık eder. Divan üyeleri arasında kazasker (yargı-eğitim), defterdar (mali işler) ve nişancı (kanunname-tuğra) bulunur. Şeyhülislam, fetva vererek dini denetimi sağlar ama divanın daimi üyesi değildir.

Taşra teşkilatı eyalet (beylerbeyi) - sancak (sancakbeyi) - kaza şeklinde örgütlenmiştir. Güvenlik ve asker temini tımar sistemine dayanır: devlet vergi gelirini (dirlik) doğrudan hazineye almak yerine asker ve görevlilere tahsis etmiş (tımar, zeamet, has); bu kişiler savaş zamanı tımarlı sipahi olarak orduya katılmıştır.

Toplum yapısı

Osmanlı toplumu askeri sınıf (yönetenler) ve reaya (yönetilenler) olarak ikiye ayrılır. Askeri sınıf, padişah adına yönetim-yargı-din-savaş hizmeti görür ve vergi ödemez; reaya ise üretimle uğraşıp vergi öder (Müslüman ve gayrimüslim herkesi kapsar). Gayrimüslimler, dini esasa dayalı millet sistemi çerçevesinde (Rum, Ermeni, Yahudi milletleri) kendi dini liderlerinin önderliğinde geniş bir iç özerkliğe sahip olmuştur.

Şehirlerde ekonomik hayat lonca teşkilatı ile düzenlenir: üretim, fiyat ve kaliteyi denetleyen bu meslek örgütünün başında şeyh/kethüda ve yiğitbaşı bulunur; narh uygulaması fiyat dengesini korur. Devletin bu düzenleyici yaklaşımına iaşe anlayışı denir.

Hukuk sistemi

Osmanlı hukuku ikilidir: şer'i hukuk (miras, evlilik, ceza) ve örfi hukuk/kanunname (toprak, vergi, askerlik gibi idari konular). Uygulayıcı kadıdır: hem yargıç hem noter, belediye başkanı ve denetim memuru gibi çok yönlü görevler üstlenir; kararları şer'iyye sicillerine kaydedilir. Kadıların atanması kazasker aracılığıyla merkezden yürütülür.