KPSS Önlisans İslamiyet Öncesi Türk Devletleri konu anlatımı

Türklerin bağımsız devlet kurma geleneği, tarih sahnesine ilk çıktıkları dönemden itibaren güçlü bir askeri-siyasi örgütlenmeyle kendini gösterir. KPSS Önlisans Tarih testinde İslamiyet öncesi dönem; Asya Hun Devleti, Avrupa Hun Devleti, Göktürk Devleti ve Uygur Devleti başlıkları çevresinde işlenir. Sınavda genellikle bir devletin kurucusu, en güçlü hükümdarı, yıkılış sebebi ya da tarihte ilk kez gerçekleştirdiği bir uygulama verilir ve bunun hangi devlete ait olduğu sorulur.

Asya Hun Devleti, bilinen ilk teşkilatlı Türk devletidir. Orta Asya'da kurulmuş, uzun süre Çin ile mücadele etmiş ve en parlak dönemini Mete Han zamanında (MÖ 209) yaşamıştır. Mete Han, ülkeyi doğu-batı olmak üzere iki kanatla yöneten ikili (düal) teşkilatı güçlendirmiş, orduyu onlu-yüzlü-binli-tümenli birimlere ayıran onlu sistemi kurarak Türk askeri geleneğinin temelini atmıştır. Zamanla ikiye bölünen Hunların batı kolu, önce Çin baskısından kaçmış, ardından batıya doğru ilerleyerek 375'te Kavimler Göçü'nü başlatmıştır. Bu göç sonucunda kurulan Avrupa Hun Devleti, en görkemli dönemini Attila zamanında yaşamış; Attila, Bizans'ı vergiye bağlamış ve ordularıyla Roma sınırlarına dayanmıştır.

Göktürk Devleti, Bumin Kağan tarafından 552'de kurulmuştur ve "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk Türk devleti olma özelliğini taşır. Kısa sürede doğu ve batı olarak ikiye ayrılan Göktürklerden Doğu kolu Çin egemenliğine girmiş, fakat Kutluk Kağan önderliğinde yeniden bağımsızlığına kavuşarak II. Göktürk (Kutluk) Devleti'ni kurmuştur. Bu ikinci dönemin en tanınmış hükümdarı Bilge Kağan, kardeşi ve başkomutanı Kültigin, danışmanı/veziri ise Tonyukuk'tur. Bu üç isim adına diktirilen Orhun Abideleri, Türk adının geçtiği ve Türk tarihinin bilinen ilk yazılı belgeleri kabul edilir.

Uygur Devleti, Göktürklerin ardından 745'te kurulmuş, yerleşik hayata geçip şehirler inşa eden ilk Türk devleti olarak öne çıkar. Uygurlar Mani ve Budizm dinlerini benimsemiş, bu dinlerin savaşı hoş görmeyen öğretisiyle birlikte savaşçı yaşam tarzından uzaklaşarak tarım, ticaret ve el sanatlarına yönelmiştir. 18 harfli kendi alfabelerini geliştiren, kâğıt ve matbaayı kullanan Uygurlar, aynı zamanda minyatür sanatının da öncüleridir. Bu devlet, 840 yılında Kırgızların saldırısıyla yıkılmıştır.

Örnek 1.

Soru: Aşağıdakilerden hangisi Mete Han döneminde Asya Hun Devleti'nde gerçekleştirilen uygulamalardan biri değildir?

A) Onlu sistemin kurulması B) İkili teşkilatın güçlendirilmesi C) Çin'e karşı üstünlük kurulması D) Orhun Abidelerinin diktirilmesi E) Ordu-millet anlayışının pekiştirilmesi

Çözüm: Orhun Abideleri, Mete Han'dan çok sonra yaşamış olan Göktürk hükümdarları Bilge Kağan, Kültigin ve Tonyukuk adına diktirilmiştir. Diğer şıklardaki uygulamaların tamamı doğrudan Mete Han döneminde gerçekleşmiştir. Doğru cevap D şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: Uygur Devleti'nin;

• Şehirler kurup yerleşik hayata geçmesi,
• Mani dinini benimsemesi,
• Tarım ve ticaretle uğraşmaya başlaması

gibi özellikleri birlikte değerlendirildiğinde aşağıdaki yargılardan hangisine ulaşılabilir?

A) Uygurlar, göçebe savaşçı kimliğini daha da güçlendirmiştir. B) Dinî tercih, Uygurların toplumsal ve ekonomik yaşamını da etkilemiştir. C) Uygurlar, Çin ile hiçbir ilişki içine girmemiştir. D) Uygurlar, ikili teşkilat uygulamasını ilk kez hayata geçirmiştir. E) Uygurlar, tarihteki ilk teşkilatlı Türk devletidir.

Çözüm: Mani dininin savaşı ve şiddeti hoş görmeyen öğretisi, Uygurları göçebe-savaşçı bir topluluktan yerleşik, üretime dayalı bir topluma dönüştürmüştür; bu da dinî tercihin toplumsal hayatı doğrudan etkilediğini gösterir. A yanlıştır çünkü savaşçılık geriler; C bilgi dışıdır; D ikili teşkilat Hunlara özgüdür; E ilk teşkilatlı devlet Asya Hunlarıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: Aşağıdaki "ilk" bilgilerinden hangisi yanlış verilmiştir?

A) Bilinen ilk teşkilatlı Türk devleti – Asya Hun Devleti B) "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk devlet – Göktürk Devleti C) Yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti – Uygur Devleti D) Türk tarihinin bilinen ilk yazılı belgesi – Orhun Abideleri E) Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti – Göktürk Devleti

Çözüm: Avrupa'da kurulan ilk Türk devleti, Kavimler Göçü sonrasında Attila önderliğinde büyüyen Avrupa Hun Devleti'dir. Göktürkler ise Orta Asya'da kurulmuş, Avrupa'ya taşınmamıştır. Diğer eşleştirmeler doğrudur. Doğru cevap E şıkkıdır.