KPSS Önlisans Osmanlı Devleti Duraklama ve Gerileme Dönemi konu anlatımı

Osmanlı Devleti'nin Duraklama Dönemi, Sokullu Mehmed Paşa'nın 1579'daki ölümünden Karlofça Antlaşması'na (1699) kadar sürer; bu yıllarda devlet toprak bütünlüğünü büyük ölçüde korumuş, ama iç düzeni ve askeri gücü hızla zayıflamıştır. Karlofça'dan III. Selim'in tahttan indirildiği 1807'ye kadar süren Gerileme Dönemi'nde ise Osmanlı, savaştığı devletler karşısında artık düzenli biçimde toprak kaybetmeye başlar. KPSS Önlisans'ta bu iki dönem, Lisans oturumuyla aynı ağırlıkta; genellikle bir uygulamanın nedeni-sonucu, antlaşmaların içeriği ve ıslahatçı-uygulama eşleştirmesi şeklinde sorulur.

İç nedenler: Şehzadelerin artık sancağa gönderilmeyip saray içindeki kafeste büyütülmesi, tahta çıkan padişahların devlet yönetiminde deneyimsiz kalmasına yol açmıştır. Kapıkulu ocaklarının (yeniçeri, sipahi) kalabalıklaşıp disiplinini yitirmesi, tımar sisteminin bozulup toprakların haksız dağıtılması, rüşvet ve iltizamın (vergi toplama hakkının kiraya verilmesi) yaygınlaşması devletin askeri ve mali gücünü zayıflatmıştır.

Dış nedenler: Coğrafi Keşifler sonucu ticaret yollarının Akdeniz'den Atlas Okyanusu'na taşınması, Osmanlı'nın denetimindeki İpek ve Baharat yollarının önemini yitirmesine ve gümrük gelirlerinin düşmesine yol açmıştır. Ayrıca Avrupa'da merkezi krallıkların güçlenmesi ve bilimsel gelişmeler, Osmanlı'nın askeri üstünlüğünü kaybetmesine neden olmuştur.

Duraklama dönemi ıslahatları: II. Osman, Yeniçeri Ocağı'nı kaldırıp Anadolu'da yeni bir ordu kurma girişimiyle yeniçeriler tarafından tahttan indirilip öldürülmüştür (ilk padişah katli). IV. Murad, sert tedbirlerle (tütün-kahve-içki yasağı) iç düzeni sağlamış, İran ile Kasr-ı Şirin Antlaşması'nı (1639) imzalamıştır. Tarhuncu Ahmed Paşa, Osmanlı'nın ilk denk bütçesini hazırlamış ama bu yüzden idam edilmiştir. Köprülüler döneminde merkezi otorite güçlenmiş, Girit fethi (1669) tamamlanmış; ancak II. Viyana Kuşatması'nın (1683) başarısızlığı, Avusturya-Lehistan-Venedik-Rusya'nın oluşturduğu Kutsal İttifak'a karşı ağır yenilgilere yol açmıştır.

Karlofça Antlaşması (1699): Macaristan ve Erdel Avusturya'ya, Podolya Lehistan'a, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e bırakılmıştır. Osmanlı'nın birden fazla devlete karşı, üstelik başka devletlerin (İngiltere-Hollanda) arabuluculuğuyla imzaladığı bu ilk büyük antlaşma, Duraklama'nın bitişi ve Gerileme'nin başlangıcı kabul edilir.

Gerileme dönemi ıslahatları: Prut Savaşı'nda (1711) Rusya'ya karşı nadir bir galibiyet alınmış, Azak geri alınmıştır. Pasarofça Antlaşması (1718) sonrası Lale Devri'nde (1718-1730) Nevşehirli Damat İbrahim Paşa öncülüğünde ilk Türk matbaası (İbrahim Müteferrika, 1727), kâğıt fabrikası ve itfaiye teşkilatı kurulmuş; bu dönem Patrona Halil İsyanı'yla (1730) sona ermiştir. Küçük Kaynarca Antlaşması (1774) ile Kırım'ın bağımsızlığı tanınarak ilk kez bir Müslüman toprağı elden çıkmış, Rusya'ya Ortodoksları koruma hakkı verilmiştir. III. Selim'in Nizam-ı Cedit ordusu ve İrad-ı Cedit hazinesi, Mühendishane gibi yenilikleri yeniçerilerin çıkarına dokununca Kabakçı Mustafa İsyanı'yla (1807) son bulmuştur.