KPSS Önlisans Türk-İslam Kültür ve Medeniyeti konu anlatımı

Bu konu, Karahanlı, Gazneli ve özellikle Büyük Selçuklu Devleti döneminde şekillenen Türk-İslam devlet, ordu ve eğitim kurumlarını ele alır. İslamiyet'in kabulüyle birlikte İslam öncesi Türk devlet geleneği (kut anlayışı, kurultay, töre) büyük ölçüde korunmuş; buna halifelik, kadılık, medrese gibi İslami kurumlar eklenerek özgün bir Türk-İslam devlet düzeni oluşmuştur.

Devlet teşkilatında hükümdara artık sultan unvanı verilmiş (ilk kez Gazneli Mahmud'a), ancak eski Türk anlayışındaki "ülke hanedanın ortak malıdır" ilkesi sürmüş; bu da Büyük Selçuklularda olduğu gibi taht kavgalarına ve ülke üzerinde çok başlılığa yol açmıştır. Merkezi hükümet, hükümdarın başkanlığında toplanan Büyük Divan (Divan-ı Saltanat)'ta yürütülmüş; bu divanda devletin iç-dış siyaseti, maliyesi (divan-ı istifa), yazışmaları (divan-ı tuğra/inşa) görüşülmüştür. Taşra yönetiminde hanedan üyeleri melik unvanıyla eyaletlere gönderilmiş, yanlarına eğitmen ve danışman olarak atabey adı verilen deneyimli devlet adamları atanmıştır; bu sistem zamanla atabeylerin bağımsızlaşmasına da yol açmıştır.

Ordu teşkilatında Büyük Selçuklu Devleti, İslamiyet öncesi Türk ordu geleneğini geliştirmiştir: hükümdara bağlı seçkin Gulaman-ı Saray birlikleri, hassa ordusu, Türkmenlerden oluşan eyalet askerleri ve en önemlisi ikta sistemine bağlı birlikler bulunurdu. İkta sisteminde, asker ve devlet görevlilerine maaş yerine toprağın vergi gelirini toplama hakkı verilmiş; bu sayede hazineye yük binmeden güçlü bir ordu beslenmiştir. Bu sistem, daha sonra Osmanlı'daki tımar sistemine örnek olmuştur.

Bilim ve eğitim kurumlarının en önemlisi medreselerdir. Nizamülmülk tarafından kurulan Nizamiye Medreseleri (Bağdat, Nişabur, Musul, İsfahan gibi şehirlerde), hem yüksek din ve fen eğitimi veren hem de öğrencilerine burs sağlayan kurumlardır; amaçları Sünni İslam anlayışını (Şii-Fatımi propagandasına karşı) güçlendirmek ve devlete nitelikli memur, kadı ve asker yetiştirmekti. Bu dönemde yetişen Gazali, Ömer Hayyam, İbn-i Sina gibi âlimler, felsefe, tıp, matematik ve astronomi alanlarında eserler vermiştir. Kervansaraylar, ticaret yollarının güvenliğini sağlamış ve aynı zamanda bir tür sosyal yardım kurumu işlevi görmüştür.

Mimari alanında kümbet (türbe), cami, medrese ve kervansaray yapıları; Selçuklu sanatının taş ve çini işçiliği, geometrik ve bitkisel motifler ile öne çıkan özgün örnekleridir.

Örnek 1.

Soru: Büyük Selçuklu Devleti'nde askerlere ve devlet görevlilerine, hizmetleri karşılığında maaş yerine belirli bir bölgenin vergi gelirini toplama yetkisinin verilmesi uygulamasına ne ad verilir?

A) Atabeylik B) Melik C) İkta sistemi D) Divan-ı Saltanat E) Vakıf

Çözüm: İkta sistemi, hazineden nakit ödeme yapmadan güçlü bir ordu beslemeyi sağlayan uygulamadır. Doğru cevap C şıkkıdır.

Örnek 2.

Soru: Nizamülmülk'ün Nizamiye Medreselerini kurmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?

A) Ticaret yollarının güvenliğini sağlamak B) Sünni İslam anlayışını güçlendirip devlete nitelikli kadro yetiştirmek C) Göçebe boyları yerleşik hayata geçirmek D) Bizans ile ticari anlaşmalar yapmak E) Anadolu'da Türkmenleri iskân etmek

Çözüm: Dönemin Şii-Fatımi propagandasına karşı Sünni İslam anlayışını güçlendirmek ve nitelikli kadro yetiştirmek, Nizamiye Medreselerinin temel kuruluş amacıdır. Doğru cevap B şıkkıdır.

Örnek 3.

Soru: Büyük Selçuklu Devleti'nde şehzadelerin eğitiminden ve eyalet yönetiminden sorumlu, zamanla bağımsızlaşarak devletin parçalanmasına katkıda bulunan görevliye ne ad verilir?

A) Kadı B) Vezir C) Atabey D) Melik E) Reis-ül-küttap

Çözüm: Atabey, hem şehzadenin eğitmeni hem de eyaletin fiilî yöneticisi konumundaydı; melik ise atabeyin eğitip yönettiği şehzadenin unvanıdır. Doğru cevap C şıkkıdır.