KPSS GY-GK Madenler ve Enerji Kaynakları konu anlatımı

Türkiye, jeolojik yapısının karmaşık ve çeşitli olması (farklı yaşta kayaçların, volkanik ve tektonik hareketlerin bir arada bulunması) sayesinde maden çeşitliliği yüksek bir ülkedir; ancak bazı önemli madenlerde (petrol, doğal gaz) rezerv yetersizliği nedeniyle büyük ölçüde dışa bağımlıdır. KPSS Coğrafya'da bu konu, "hangi maden nerede çıkarılır" ezberinden çok, maden oluşumu ile jeolojik/tektonik yapı arasındaki ilişkiyi ve enerji kaynağı ile santral türü arasındaki mantıksal bağlantıyı kavramayı ölçer.

Madenler arasında Türkiye, dünya bor rezervinin büyük bölümüne sahiptir; başlıca yatakları Eskişehir (Kırka), Kütahya (Emet), Balıkesir (Bigadiç) ve Bursa (Kestelek) çevresindedir. Krom, Guleman (Elazığ), Fethiye ve Denizli çevresinde; bakır, Murgul (Artvin) ve Küre (Kastamonu) gibi Karadeniz'in genç ve karmaşık jeolojik yapısına sahip alanlarında; demir, Türkiye'nin en büyük yatağı olan Divriği (Sivas) başta olmak üzere Hekimhan (Malatya) ve Kayseri çevresinde bulunur. Linyit, genellikle üçüncü zamanda oluşmuş genç göl ve bataklık ortamlarında yoğunlaşır; Türkiye'nin en büyük linyit rezervi Afşin-Elbistan'da (Kahramanmaraş), diğer önemli yatakları ise Soma (Manisa) ve Tunçbilek-Seyitömer (Kütahya) çevresindedir. Taşkömürü ise yalnızca Zonguldak'ta, Türkiye'nin karbonifer (taşkömürü) yaşlı tek jeolojik oluşumunda bulunur; bu yüzden taşkömürü havzası Zonguldak ile sınırlıdır. Tuz, Tuz Gölü ve Çankırı gibi kapalı havza ve eski deniz tortullarının bulunduğu alanlarda; mermer, Afyonkarahisar ve Denizli gibi kristalize kalker yataklarının bulunduğu bölgelerde çıkarılır.

Enerji kaynakları açısından Türkiye'nin petrol ve doğal gaz rezervleri sınırlıdır; petrol büyük ölçüde Güneydoğu Anadolu'da (Batman, Adıyaman, Raman) üretilir, ancak yurt içi talebin büyük bölümü ithalatla karşılanır. Doğal gaz üretimi de sınırlıdır; Karadeniz'de (Sakarya Gaz Sahası) yeni keşifler yapılmış olsa da ülke hâlâ ithal doğal gaza büyük ölçüde bağımlıdır.

Elektrik enerjisi üretiminde santral türü, kaynağın bulunduğu yere göre şekillenir: Hidroelektrik santraller (HES), akarsu debisinin ve düşü yüksekliğinin fazla olduğu, dağlık-engebeli arazilerde kurulur; Fırat üzerindeki Atatürk, Karakaya ve Keban barajları ile Dicle üzerindeki Ilısu Barajı bu duruma örnektir ve GAP kapsamında hem sulama hem enerji sağlar. Termik santraller, kömür yatağına (linyit ya da taşkömürü) veya doğal gaz kaynağına/limanına yakın kurulur; çünkü kömürün uzak mesafeye taşınması maliyetlidir (Afşin-Elbistan, Soma, Seyitömer, Yatağan, Çatalağzı-Zonguldak; doğal gaz santralleri ise ithal gazın kolayca ulaştığı Marmara kıyısında yoğunlaşır). Nükleer santral (Akkuyu-Mersin), yüksek miktarda enerji ihtiyacını fosil yakıt kullanmadan karşılamak amacıyla inşa edilmiştir. Yenilenebilir enerji kaynaklarından rüzgâr enerjisi santralleri (RES) düzenli ve güçlü rüzgârın estiği Ege kıyılarında (Çeşme, Bozcaada); güneş enerjisi santralleri (GES) güneşlenme süresinin uzun olduğu İç Anadolu ve Güneydoğu Anadolu'da (Konya-Karapınar); jeotermal enerji santralleri ise tektonik hareketliliğin ve volkanizmanın yoğun olduğu Batı Anadolu'daki graben (çöküntü) ovalarında (Aydın-Germencik, Denizli-Kızıldere, Manisa-Salavatlı) kurulmaktadır.