KPSS GY-GK Sanayi konu anlatımı

Türkiye'de sanayinin gelişimi ve bölgesel dağılımı, hem tarihsel süreçle hem de coğrafi faktörlerin bir araya gelmesiyle şekillenmiştir. Cumhuriyet'in ilk yıllarında özel sermaye birikimi yetersiz olduğu için sanayileşme büyük ölçüde devlet eliyle (devletçilik politikası) yürütülmüş; 1930'larda kurulan Sümerbank, Etibank gibi kamu iktisadi teşebbüsleri (KİT) ve uygulanan Beş Yıllık Sanayi Planları ile tekstil, demir-çelik ve şeker gibi temel sanayi kolları kurulmuştur. 1950'den sonra özel sektörün de devreye girmesiyle sanayi hız kazanmış, günümüzde ise organize sanayi bölgeleri (OSB) ve teşvik uygulamalarıyla sanayinin belirli merkezlerde planlı biçimde geliştirilmesi hedeflenmiştir.

Bir bölgede sanayinin gelişmesini etkileyen başlıca faktörler; hammadde kaynağına yakınlık, enerji kaynağına yakınlık, sermaye birikimi, pazara (nüfus yoğunluğu ve tüketim merkezlerine) yakınlık, ulaşım imkânları (kara, deniz, demiryolu), nitelikli iş gücü ve devlet teşvikleridir. Bu faktörlerin en yoğun biçimde bir araya geldiği bölge Marmara Bölgesidir: İstanbul, Kocaeli, Bursa ve Tekirdağ gibi iller; büyük nüfus (hem iş gücü hem pazar), limanlara ve dolayısıyla ithalat-ihracata elverişli konum, gelişmiş kara-demir yolu ağı ve tarihsel sermaye birikimi sayesinde otomotiv, tekstil, kimya ve gıda gibi birçok sanayi kolunda Türkiye'nin en yoğun sanayi bölgesi konumundadır.

Ege Bölgesi'nde sanayi, büyük ölçüde bölgenin kendi tarımsal hammaddesine (pamuk, tütün, zeytin, üzüm) dayalı olarak gelişmiştir; İzmir, Manisa ve Denizli'de tekstil ve gıda sanayisi öne çıkar. Akdeniz Bölgesi'nde İskenderun ve Mersin, hem elverişli limanları hem de ithal hammaddeye (demir cevheri, kömür) kolay erişimi sayesinde demir-çelik ve petrokimya gibi ağır sanayi kollarında gelişmiştir. İç Anadolu Bölgesi'nde başkent Ankara'nın idari önemi ve sağladığı pazar, Kayseri'nin tarihsel ticaret ve girişimcilik birikimi, Konya'nın tarımsal hammadde zenginliği sayesinde tekstil, mobilya, gıda ve savunma sanayisi (Ankara ve Eskişehir) gelişmiştir. Karadeniz Bölgesi'nde Zonguldak'ın taşkömürü ve Ereğli-Karabük'ün demir-çelik sanayisi, hammadde ve enerji kaynağına yakınlıkla açıklanır. Güneydoğu Anadolu Bölgesi'nde GAP'ın sağladığı enerji ve sulama imkânlarıyla birlikte özellikle Gaziantep'te tekstil, halıcılık ve gıda sanayisi hızla gelişmiştir. Doğu Anadolu Bölgesi ise sermaye yetersizliği, dar iç pazar, ulaşım güçlüğü ve elverişsiz iklim koşulları nedeniyle Türkiye'nin sanayi bakımından en az gelişmiş bölgesidir.

Sanayi kolları genel olarak ağır sanayi (demir-çelik, makine, otomotiv gibi büyük sermaye ve hammadde gerektiren kollar; Karabük, Ereğli, İskenderun demir-çelik tesisleri) ve hafif/tüketim sanayisi (tekstil, gıda, mobilya gibi görece daha az sermaye gerektiren, hammaddeye veya pazara dayalı kollar) olarak ikiye ayrılabilir. Ayrıca tarım ürünlerine dayalı sanayi kolları (şeker fabrikaları İç Anadolu'da pancar üretim alanlarına, tekstil fabrikaları pamuk üretim bölgelerine yakın) genellikle hammaddenin yetiştiği bölgede kurulur; çünkü tarımsal hammaddenin taşınması, işlenmiş ürüne göre daha maliyetli ve zordur.