Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
6 bölüm · ~14 dk · 16 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Türkiye'nin yer şekilleri engebeli, iklimi ise bölgeden bölgeye farklılık gösterdiği için akarsuları da genellikle kısa, akışı hızlı ve düzensizdir. Bu özellik, akarsuların enerji üretimi açısından değerli, buna karşılık ulaşım açısından elverişsiz olmasına yol açar. Akarsular, döküldükleri denize göre havzalara ayrılır: Karadeniz'e (Kızılırmak, Yeşilırmak, Sakarya, Çoruh), Akdeniz'e (Seyhan, Ceyhan), Ege'ye (Gediz, Büyük Menderes, Küçük Menderes, Meriç) dökülenler ile denize ulaşamayıp bir göl veya çukurlukta son bulan dışa kapalı havzalar (Konya Kapalı Havzası, Van Gölü Havzası) başlıca gruplardır.
Göller, oluşum bakımından çeşitlilik gösterir: tektonik göller (yer kabuğu hareketleriyle oluşan çöküntülerde, çoğunlukla Doğu Anadolu'da), karstik göller (kalker arazide erime çukurlarında, Göller Yöresi'nde), set gölleri (heyelan, volkan veya alüvyonların bir vadiyi kapatmasıyla oluşan) ve yapay göller/baraj gölleri (enerji, sulama, içme suyu amacıyla insan eliyle oluşturulan). Türkiye'nin en büyük gölü olan Van Gölü, hem tektonik kökenli çöküntü hem de volkanik set gölü özelliği taşır.
Topraklar da iklim, bitki örtüsü ve ana kayaya bağlı olarak çeşitlenir. Zonal (iklim tipi topraklar): Karadeniz'de kahverengi orman toprakları, Akdeniz'de kırmızı-kahverengi (terra rossa) topraklar, İç Anadolu ve Güneydoğu'da step toprakları (kestane rengi, çernozyem). Zonal olmayan (intrazonal) topraklar: alüvyal (akarsu ovalarında, en verimli), kolüvyal (dağ eteklerinde), hidromorfik (bataklık, su altında kalan), halomorfik/tuzlu-alkali (Tuz Gölü çevresi gibi kurak iç kesimlerde) topraklardır. Bitki örtüsünün tahrip edilmesi, eğimli arazi ve yanlış tarım uygulamaları, Türkiye'de erozyonu ciddi bir sorun hâline getirmiştir.
2Temel kavramlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Akarsu rejimi
Bir akarsuyun yıl içindeki debi (su miktarı) değişimidir. Türkiye akarsularının rejimi, düzensiz yağış ve kar erimesine bağlı olarak düzensizdir; bu da hem sulamada hem ulaşımda güçlük yaratır.
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Bir akarsu, İç Anadolu'nun güneyinde doğar; ancak denize ulaşamadan bir gölde son bulur.
Soru: Bu akarsuyun ait olduğu havza türü aşağıdakilerden hangisidir?
Doğu Anadolu'da bir volkanik dağın lav akıntıları, önceden var olan bir vadiyi kapatmış ve bu kapanan vadide zamanla su birikerek bir göl oluşmuştur.
Soru: Bu göl türü aşağıdakilerden hangisidir?
Bir akarsu, taşıdığı ince taneli ve mineralce zengin malzemeyi, her taşkında ova tabanına biriktirmektedir. Bu ovada yetişen ürünlerin verimi, çevresindeki dağlık kesimlere göre oldukça yüksektir.
Soru: Bu ovanın toprağı aşağıdaki toprak türlerinden hangisidir?
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5ÖSYM'de nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.