ÖABT Coğrafya Coğrafya Bilimi ve Harita Bilgisi konu anlatımı

Coğrafya, insan ile doğal çevre arasındaki karşılıklı ilişkiyi, yeryüzündeki olayların dağılışını, bu dağılışı doğuran nedenleri ve doğurduğu sonuçları nedensellik ilkesi çerçevesinde inceleyen bir bilim dalıdır. Coğrafya; fiziki coğrafya (jeomorfoloji, klimatoloji, hidrografya, toprak-bitki coğrafyası), beşeri ve ekonomik coğrafya (nüfus, yerleşme, tarım, sanayi, ulaşım coğrafyası) ve bölgesel coğrafya olmak üzere üç ana dala ayrılır; bu üç dal, coğrafyanın dağılış, nedensellik, ilgi (bağlantı) ve karşılıklı etki gibi temel ilkelerini farklı mekânsal ölçeklerde uygular. ÖABT Coğrafya Öğretmenliği sınavında bu genel çerçeve, özellikle harita bilgisi ile birlikte sorulur; çünkü harita, coğrafi bilginin görselleştirildiği ve mekânsal analiz yapılan temel araçtır. Harita bilgisi başlığı altında ölçek kavramı ve ölçek hesaplamaları, izohips (eş yükselti eğrisi) okuma ve eğim hesabı, harita projeksiyon türleri ve bunların kullanım alanları en sık sorulan alt konulardır. Bu konular; hem sayısal işlem gerektiren hesaplama soruları hem de kavramsal-yorumlayıcı sorular şeklinde karşımıza çıkar. Bu nedenle adayların yalnızca tanımları ezberlemesi değil, ölçek-uzunluk-alan ilişkisini ve izohips aralığından eğim çıkarımını hatasız biçimde hesaplayabilmesi beklenir.

Coğrafya biliminin yapısı ve ilkeleri

Dağılış ilkesi: Yeryüzündeki her olayın (nüfus, yağış, tarım ürünü vb.) belirli bir dağılış gösterdiğini ve bu dağılışın haritalanabileceğini ifade eder.

Nedensellik ilkesi: Bir coğrafi olayın nedenlerinin ve o olayın doğurduğu sonuçların birlikte incelenmesidir; coğrafyayı basit bir olay tasvirinden ayıran temel ilkedir.

Karşılıklı etkileşim (ilgi) ilkesi: Coğrafi unsurların birbirini karşılıklı olarak etkilediğini belirtir (örneğin iklim bitki örtüsünü, bitki örtüsü de toprak oluşumunu etkiler).

Bölgesel farklılık ilkesi: Aynı coğrafi olayın farklı bölgelerde farklı yoğunluk ve özellikte görülmesidir.

Bu ilkeler, fiziki coğrafya, beşeri-ekonomik coğrafya ve bölgesel coğrafya alt dallarının tamamında geçerlidir ve ÖABT'de sıklıkla örnek olaylar üzerinden hangi ilkenin işletildiğinin tespiti istenir.

Ölçek kavramı ve ölçek hesaplamaları

Ölçek, haritadaki bir uzunluğun gerçek arazideki karşılığına oranıdır ve iki biçimde gösterilir:

• Kesir (sayısal) ölçek: 1/500.000 ya da 1:500.000 biçiminde yazılır; payda büyüdükçe (1:1.000.000 gibi) harita küçük ölçekli, payda küçüldükçe (1:25.000 gibi) harita büyük ölçekli olur.
• Çizgi ölçek: Belirli aralıklarla bölünmüş bir doğru parçası üzerinde gerçek uzunlukların doğrudan okunmasını sağlar; büyütme-küçültme yapılan fotokopilerde bile çizgi ölçek gerçek oranı korur, kesir ölçek ise bozulur.

Gerçek uzunluk = Haritadaki uzunluk × ölçek paydası. Birim dönüştürürken 1 km = 100.000 cm eşitliği kullanılır.

Büyük ölçekli haritalar (örn. 1:25.000) dar bir alanı ayrıntılı gösterir, küçük ölçekli haritalar (örn. 1:1.000.000) geniş bir alanı daha az ayrıntıyla gösterir. Ölçek küçüldükçe (payda büyüdükçe) genelleme artar, ayrıntı azalır.

İzohipsler (eş yükselti eğrileri) ve eğim

İzohips, aynı yükseltideki noktaları birleştiren eğridir. Bir haritada izohipsler arasındaki yükselti farkı (ekartman) sabittir. İzohipslerin sık geçtiği yerler dik yamaçları, seyrek geçtiği yerler eğimin az olduğu yamaçları gösterir. İçe doğru daralan ve birbirine yaklaşan izohipsler (V şekli yukarı yöne bakıyorsa) vadi tabanını, dışa doğru kabaran izohipsler ise sırt (tepe) hattını gösterir.

Eğim (%) hesabı: Eğim = (İki nokta arasındaki yükselti farkı ÷ iki nokta arasındaki yatay mesafe) × 100. Yatay mesafe daima gerçek (arazideki) uzunluk olarak alınmalı, haritadaki uzunluk ölçeğe göre gerçek uzunluğa çevrilmelidir.

Harita projeksiyonları

Yer küre biçimindeki bir yüzeyin düz bir kâğıda aktarılması sırasında mutlaka bir miktar çarpıtma (deformasyon) oluşur; bu çarpıtmayı belirli kurallarla en aza indirmeye çalışan yöntemlere projeksiyon denir.

Hiçbir projeksiyon türü hem alanı hem açıyı hem de uzunluğu aynı anda bozulmasız gösteremez; kullanım amacına göre (denizcilik, siyasi harita, kutup araştırması vb.) uygun projeksiyon seçilir.