Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
6 bölüm · ~15 dk · 14 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Jeomorfoloji, yeryüzü şekillerinin oluşumunu, gelişimini ve bu şekilleri ortaya çıkaran süreçleri inceleyen fiziki coğrafya alt dalıdır. Yer şekillerinin oluşumunda iki büyük kuvvet grubu birlikte etkilidir: iç kuvvetler (orojenez, epirojenez, volkanizma, depremler gibi Dünya'nın kendi enerjisinden kaynaklanan, yeryüzünü kabartan-alçaltan kuvvetler) ve dış kuvvetler (akarsu, rüzgâr, buzul, dalga gibi güneş enerjisi ve yer çekiminin tetiklediği, yeryüzünü aşındırıp biriktiren kuvvetler). ÖABT Coğrafya Öğretmenliği sınavında bu başlık; kayaç döngüsü ve kayaç türleri, levha tektoniği ve levha sınırı türleri, iç kuvvetlerin oluşturduğu yer şekilleri (kıvrım, kırık, volkan) ile dış kuvvetlerin (akarsu, karst, rüzgâr, buzul, dalga aşındırma-biriktirmesi) oluşturduğu yer şekilleri etrafında yoğunlaşır. Bu konuların ortak paydası neden-sonuç zinciridir: hangi kuvvetin (iç mi dış mı, hangi dış kuvvet) etkili olduğu belirlenip bunun sonucunda ortaya çıkan özgül yer şeklinin isimlendirilmesi istenir. Bu nedenle yer şekillerini yalnızca ezberlemek değil, oluşum sürecindeki mantıksal sırayı (kuvvet → süreç → şekil) kavramak, sınavda karşılaşılacak örnek-tabanlı sorularda belirleyici olur.
2Temel kavramlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Kayaç döngüsü ve kayaç türleri
Yer kabuğunu oluşturan kayaçlar üç ana grupta incelenir ve bu üç grup birbirine sürekli dönüşür (kayaç döngüsü):
Püskürük (magmatik) kayaçlar
Magmanın soğuyup katılaşmasıyla oluşur. Yer altında yavaş soğuyan magma iç püskürük (plütonik/derinlik) kayaçları (granit gibi, iri kristalli), yeryüzüne çıkıp hızla soğuyan lav ise dış püskürük (volkanik) kayaçları (bazalt gibi, ince kristalli ya da camsı) oluşturur.
Bu üç kayaç türü, yeryüzü ve yer altındaki fiziksel-kimyasal koşullara bağlı olarak birbirine dönüşebilir; örneğin bir tortul kayaç derinlere gömülüp ısı-basınca maruz kalırsa başkalaşım kayacına, o da erirse tekrar magmaya dönüşebilir.
İç kuvvetler
Orojenez (dağ oluşumu): Levhaların yatay yönde sıkışması sonucu tabakaların kıvrılması (kıvrım dağları, örn. Toroslar, Alpler, Himalayalar) ya da kırılıp yer değiştirmesi (kırık/fay dağları, örn. Ege bölgesindeki graben dağları) ile oluşur; kısa sürede etkili olan yoğun bir iç kuvvettir.
Epirojenez (kıta oluşumu/kıta hareketleri): Geniş kıta parçalarının, herhangi bir kıvrılma-kırılma olmaksızın yavaşça yükselmesi ya da alçalmasıdır (İskandinav Yarımadası'nın buzul sonrası yükselmesi gibi); orojeneze göre çok daha yavaş ve geniş alanlı bir süreçtir.
Levha tektoniği: Yer kabuğunun, manto üzerinde hareket eden büyük parçalara (levhalara) bölündüğünü ifade eden kuramdır. Levha sınırları üç tiptedir:
Ayrılan (yapıcı) sınırlar
Levhaların birbirinden uzaklaştığı, yeni okyanus kabuğunun oluştuğu sınırlardır (Atlas Okyanusu ortasındaki sırt gibi); genellikle sığ depremler ve yarık volkanizması görülür.
Volkanizma: Magmanın yeryüzüne veya yüzeye yakın kesimlere çıkmasıdır; volkan konisi, krater, kaldera, lav platoları gibi şekiller oluşturur.
Dış kuvvetler ve oluşturdukları yer şekilleri
Akarsular: Yukarı çığırda derin vadiler (kanyon, V şekilli vadi), aşındırma taraçaları oluştururken; aşağı çığırda (ovalık kesimde) menderesler, birikinti ovaları, delta gibi biriktirme şekilleri oluşturur.
Karstik süreçler: Kalker (kireç taşı) gibi kolay eriyen kayaçların karbondioksitli suyla erimesiyle dolin, uvala, polye (yüzey karstik şekilleri) ve mağara, dikit-sarkıt, traverten (yer altı karstik şekilleri) oluşur.
Rüzgâr: Kurak-yarı kurak iklimlerde etkilidir; aşındırmayla şahit kaya (mantar kaya), yardang; biriktirmeyle kumul (barkan gibi hilal biçimli kumullar) oluşturur.
Buzullar: Yüksek/soğuk alanlarda etkilidir; aşındırmayla U şekilli vadi, sirk (buzul çanağı), hörgüçkaya; biriktirmeyle moren yığınları oluşturur.
Dalgalar (deniz-göl kıyısı süreçleri): Aşındırmayla falez (yalıyar), deniz mağarası/kemeri; biriktirmeyle kıyı oku, tombolo, lagün oluşturur.
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Bir kayacın hem fosil içerdiği hem de belirgin tabakalı bir yapıya sahip olduğu gözlemlenmiştir. Bu kayaç hangi ana gruba aittir?
İki okyanusal levhanın birbirine yaklaştığı bir sınırda derin bir deniz hendeği ve yoğun volkanik ada yayı oluştuğu gözlemlenmiştir. Bu, hangi tür levha sınırının tipik sonucudur?
Kalker (kireç taşı) arazide, yüzeyde yuvarlak/oval biçimli küçük çukurluklar (dolinler) birleşerek daha büyük bir çöküntü ovası (polye) oluşturmuştur. Bu şekiller hangi süreçle oluşmuştur ve hangi dış kuvvetin etkisini yansıtır?
Yüksek dağlık bir alanda, bir vadinin kesitinin U harfine benzer geniş ve yuvarlak tabanlı bir görünüm aldığı belirlenmiştir. Bu vadi hangi dış kuvvetin etkisiyle şekillenmiştir?
Kurak bir bölgede, rüzgârın taşıdığı kum tanelerinin belirli bir yöne doğru birikerek hilal (yarım ay) biçiminde kum tepecikleri oluşturduğu gözlemlenmiştir. Bu şekle ne ad verilir ve oluşumunda hangi süreç etkilidir?
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5Sınavda nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.