ÖABT Coğrafya Yerleşme Coğrafyası konu anlatımı

Yerleşme Coğrafyası, insanların yaşamak amacıyla mekân üzerinde oluşturdukları kır ve şehir yerleşmelerinin dağılışını, biçimini, işlevlerini ve bu yerleşmelerin zaman içinde geçirdiği değişimi (özellikle kentleşme sürecini) inceleyen beşerî coğrafya alt disiplinidir. ÖABT Coğrafya sınavında bu konu; kır yerleşmelerinin doku özellikleri (toplu-dağınık yerleşme), kır yerleşme tipleri, şehirlerin kuruluş yeri seçimini belirleyen unsurlar, şehirlerin fonksiyonel sınıflandırılması ve kentleşme sürecinin nedenleri, hızı ve sonuçları (özellikle çarpık kentleşme) başlıkları altında sorulur. Konunun temel mantığı, bir yerleşmenin biçiminin ve büyüklüğünün doğal ortam koşulları (su kaynağı, yer şekli, iklim, toprak) ile beşerî faktörlerin (ekonomik faaliyet türü, ulaşım, güvenlik, tarihsel-kültürel süreçler) etkileşimiyle şekillendiğidir. Bu nedenle sorular genellikle bir yerleşme örüntüsünün ya da bir şehrin neden o biçimde ya da o işlevle geliştiğini açıklamayı gerektirir.

Kır yerleşmeleri

Kır yerleşmeleri, doku bakımından toplu ve dağınık yerleşme olmak üzere iki temel biçimde incelenir. Toplu yerleşme, evlerin ve tarım alanlarının birbirine yakın, sık bir doku oluşturacak biçimde bir araya gelmesidir; bu doku genellikle su kaynağının sınırlı olduğu, güvenlik ihtiyacının yüksek olduğu ve geniş düz ovalık alanların bulunduğu bölgelerde (örn. İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu) görülür. Dağınık yerleşme ise evlerin birbirinden uzak, geniş bir alana yayılmış biçimde konumlanmasıdır; su kaynağının bol ve her yerde bulunduğu, engebeli ve dağlık arazi yapısına sahip bölgelerde (örn. Doğu Karadeniz) yaygındır, çünkü burada her aile kendi su kaynağına ve tarım/hayvancılık alanına yakın konumlanabilir. Kır yerleşme tipleri arasında sürekli oturulan köy, köyden ayrılarak kurulan küçük yerleşim birimi mezra, hayvancılık amacıyla kullanılan geçici kom, yazın hayvancılık ve serinlik amacıyla çıkılan yüksek kesim yerleşmesi yayla sayılabilir.

Şehir yerleşmeleri ve fonksiyonları

Şehirlerin kuruluş yerini; su kaynağına yakınlık, ulaşım yollarının kavşak noktası olma özelliği, verimli tarım alanlarına yakınlık, savunmaya elverişlilik ve ticaret yollarının kesişim noktasında bulunma gibi unsurlar belirler. Şehirler, öne çıkan ekonomik/işlevsel özelliklerine göre fonksiyonel olarak sınıflandırılır: sanayi şehri (üretimin ağırlıkta olduğu, örn. Bursa), ticaret şehri (alışveriş ve dağıtım merkezi işlevi gören), liman şehri (deniz ticaretine bağlı gelişen, örn. İzmir), idari/başkent şehri (yönetim merkezi işlevi taşıyan, örn. Ankara), maden şehri (maden çıkarımına bağlı kurulan, örn. Zonguldak) ve kültür/turizm şehri (tarihi-kültürel ya da doğal çekicilikleriyle öne çıkan). Bir şehir genellikle birden fazla fonksiyonu bir arada taşıyabilir; ancak sınavda genellikle en baskın fonksiyonun belirlenmesi istenir.

Kentleşme süreci

Kentleşme, kentte yaşayan nüfusun toplam nüfusa oranının zamanla artması sürecidir ve genellikle sanayileşmeyle doğru orantılı ilerler. Kentleşmeyi hızlandıran itici faktörler arasında tarımda makineleşme sonucu kırsal iş gücüne duyulan ihtiyacın azalması, mirasla toprakların bölünüp küçülmesi ve kırsal alandaki sınırlı iş imkânları sayılabilir; çekici faktörler arasında ise kentlerdeki iş imkânları, yüksek gelir beklentisi, eğitim ve sağlık hizmetlerine erişim yer alır. Kentleşmenin, alt yapı (konut, yol, su, kanalizasyon) yatırımlarının göç hızını karşılayamayacak kadar hızlı ve plansız ilerlemesi durumunda çarpık kentleşme ortaya çıkar; bu durumun tipik sonuçları arasında gecekondulaşma, alt yapı yetersizliği, trafik sıkışıklığı ve çevre sorunları sayılabilir. Sanayileşmiş ülkelerde kentleşme genellikle planlı ilerlerken, hızlı ve düzensiz kırdan kente göç yaşayan gelişmekte olan ülkelerde çarpık kentleşme daha sık görülür.