ÖABT Coğrafya Türkiye Fiziki Coğrafyası konu anlatımı

Türkiye Fiziki Coğrafyası, ülkemizin yer şekilleri, iklim özellikleri, akarsu ve göl gibi su kaynakları ile toprak ve bitki örtüsü özelliklerini bir bütün olarak inceleyen, ÖABT Coğrafya sınavının en yoğun soru alan başlıklarından biridir. Türkiye'nin fiziki coğrafyasını anlamanın anahtarı, ülkenin Alp-Himalaya kıvrım kuşağı üzerinde, üç tarafı denizlerle çevrili, dağların kıyıya paralel uzandığı ve enlem-konum-yükselti-bakı gibi faktörlerin birbirini etkilediği karmaşık bir yapıya sahip olmasıdır. Bu nedenle sorular genellikle tek bir kavramı ezbere sormak yerine, "bu yer şekli neden burada oluşmuştur", "bu iklim tipi neden bu bölgede görülür" gibi neden-sonuç zincirleri kurmayı gerektirir. Jeolojik oluşum (III. jeolojik zamanda başlayan Alp orojenezi), iklim çeşitliliği (Karadeniz, Akdeniz, karasal, geçiş iklimleri), akarsu rejimleri ve toprak-bitki örtüsü ilişkisi bu konunun temel yapı taşlarıdır.

Yer şekilleri

Oluşum süreci: Türkiye, III. jeolojik zamanda (Tersiyer) Alp-Himalaya orojenezi sırasında Tetis Denizi'nin kıvrılıp kırılmasıyla oluşmuş genç bir arazidir. Bu nedenle dağları genellikle kıvrım dağı niteliğindedir (Kuzey Anadolu Dağları, Toros Dağları) ve kıyıya paralel uzanır. IV. jeolojik zamanda (Kuvaterner) meydana gelen epirojenik hareketlerle (yer kabuğunun geniş alanlarda yavaş yükselip alçalması) yüksek düzlükler (platolar) oluşmuş, akarsular bu platoları derin vadilerle (kanyon) yararak günümüzdeki engebeli görünümü ortaya çıkarmıştır.

Dağlar: Kuzey Anadolu Dağları (Karadeniz kıyısı boyunca) ve Toros Dağları (Akdeniz kıyısı boyunca) kıyıya paralel kıvrım dağlarıdır; bu nedenle kıyı ile iç kesimler arasında iklim farkı belirgindir (dağlar deniz etkisinin içeriye sokulmasını engeller). İç kesimlerde ise volkanik dağlar (Ağrı, Erciyes, Hasan Dağı, Nemrut) yer alır; bunlar levha hareketleri sonucu oluşan kırık hatları boyunca yükselen magmanın yeryüzüne çıkmasıyla oluşmuştur.

Platolar: Doğu Anadolu, İç Anadolu ve Doğu Karadeniz'in iç kesimlerinde geniş platolar bulunur (Erzurum-Kars Platosu, Obruk Platosu, Haymana Platosu). Platolar hem tektonik yükselme hem de akarsu ve rüzgâr aşındırması ile şekillenmiştir; hayvancılık (özellikle yaylacılık) için elverişli düzlüklerdir.

Ovalar: Kıyı ovaları (Çukurova, Bafra, Çarşamba) akarsuların taşıdığı alüvyonlarla oluşan delta ovalarıdır ve yüksek tarımsal verime sahiptir. İç kesim ovaları ise çöküntü havzalarının (graben) alüvyonlarla dolmasıyla oluşur (Konya Ovası, Erzincan Ovası); bazıları karstik kökenlidir (Obruklar).

Karstik şekiller: Kalker (kireçtaşı) gibi suda kolay eriyen kayaçların bulunduğu bölgelerde (Toroslar, Akdeniz çevresi) düden, dolin, uvala, polye, obruk ve mağara gibi karstik şekiller oluşur. Bu bölgelerde yüzey suları yetersizken yeraltı suyu (karstik kaynaklar) zengindir.

İklim özellikleri

Türkiye, orta enlemlerde, dört mevsimin belirgin yaşandığı geçiş kuşağında yer alır; bu nedenle aynı anda birden fazla iklim tipi görülür.

Karadeniz (Marmara-Karadeniz) iklimi: Her mevsim yağışlı, yazı serin kışı ılıman, yıllık sıcaklık farkı azdır. Nemli hava kütlelerinin dağlara çarpmasıyla (orografik/yamaç yağışı) bol yağış alır. Doğal bitki örtüsü gür ormanlardır (nemli ormanlar).

Akdeniz iklimi: Yazlar sıcak ve kurak, kışlar ılık ve yağışlıdır (Akdeniz kıyıları ve Ege'nin güneyi). Doğal bitki örtüsü makidir (kışın yaprağını dökmeyen sert ve kalın yapraklı bodur çalılar); yükseklere çıkıldıkça kızılçam ve karaçam ormanlarına geçilir.

Karasal (İç Anadolu, Doğu Anadolu, Güneydoğu Anadolu) iklim: Yazlar sıcak-kurak, kışlar soğuk ve kar yağışlı, yıllık ve günlük sıcaklık farkı fazladır; yağış azdır ve ilkbahara kaydırılmıştır (konveksiyonel yağış). Doğal bitki örtüsü **step (bozkır)**tur.

Geçiş iklimleri: Karadeniz ile İç Anadolu arasında ya da Marmara'da, iki iklim tipinin özelliklerini birlikte taşıyan geçiş iklimleri görülür; örneğin Erzurum-Kars bölümünde karasal iklimin daha sert bir biçimi (step ikliminin karasallaşmış hâli) yaşanır.

İklimi etkileyen faktörler: Enlem (güneyden kuzeye ısı farkı), denizellik/karasallık (kıyı-iç kesim farkı), yükselti (yükseldikçe sıcaklığın düşmesi), dağların uzanış doğrultusu (kıyıya paralel dağların nemli hava kütlelerinin içeri sokulmasını engellemesi) ve bakı (güneşe bakan-ters yamaç farkı) Türkiye'deki iklim çeşitliliğinin temel nedenleridir.

Su kaynakları

Akarsular: Türkiye akarsuları genellikle kısa boylu, akış hızı fazla, rejimleri düzensizdir (yağışın mevsimlere dağılımına bağlı olarak debileri yıl içinde büyük farklılık gösterir); bu özellik akarsuların ulaşıma elverişsiz ama hidroelektrik potansiyeli yüksek olmasını sağlar. Kar ve yağmur beslenmeli akarsularda ilkbaharda kar erimesiyle debi artışı (kabarma), yazın ise düşüş (çekilme) görülür.

Göller: Oluşumlarına göre tektonik göller (deprem ve çöküntü hareketleriyle oluşan, örn. Van, Hazar), karstik göller (kalker arazide erime çukurlarında oluşan, örn. Salda), volkanik set gölleri (lav akıntısının vadiyi kapatmasıyla oluşan, örn. Nemrut Krater Gölü çevresi ve Van Gölü'nün bir bölümü), heyelan set gölleri (toprak kayması ile vadinin kapanmasıyla oluşan, örn. Tortum) ve buzul gölleri (yüksek dağlarda buzul aşındırmasıyla oluşan, örn. Toroslar'daki sirk gölleri) gibi türlere ayrılır.

Toprak ve bitki örtüsü

Toprak tipi büyük ölçüde iklim ve ana kayaca bağlıdır: nemli bölgelerde (Karadeniz) yıkanmış, asidik topraklar; kurak-yarı kurak bölgelerde (İç Anadolu, Güneydoğu Anadolu) kireç birikimli, tuzlu-alkali topraklar (kahverengi step toprakları) görülür. Kıyı ovalarındaki alüvyal topraklar ise akarsuların taşıdığı verimli materyalle oluşmuş, tarım için en elverişli topraklardır. Bitki örtüsü, doğrudan iklime bağlı olarak Karadeniz'de orman, Akdeniz'de maki, İç ve Doğu Anadolu'da step biçiminde sıralanır.