ÖABT Coğrafya Matematik Konum ve Dünya'nın Hareketleri konu anlatımı

Bir yerin matematik konumu, o yerin enlem ve boylam değerleriyle ifade edilen, değişmeyen (mutlak) konumudur. Enlem ve boylam sistemi; yerel saat farkı, ulusal saat uygulaması, tarih değişim çizgisi, güneş ışınlarının düşme açısı, gece-gündüz süreleri ve mevsimlerin oluşumu gibi birçok coğrafi olayın hesaplanmasında temel altyapıyı oluşturur. ÖABT Coğrafya Öğretmenliği sınavında bu başlık, sözel bilgi sorularından çok, verilen enlem-boylam ya da saat bilgilerinden yola çıkarak sonuç çıkarmayı gerektiren hesaplama sorularıyla sınanır. Bu nedenle enlem ile iklim kuşağı-gündüz/gece süresi ilişkisinin, boylam ile yerel saat farkının, Dünya'nın günlük ve yıllık hareketlerinin sonuçlarının (Coriolis sapması, mevsimlerin oluşumu, gece-gündüz süresinin değişimi, burçlar kuşağı) sağlam biçimde kavranması gerekir. Sorularda genellikle iki nokta arasındaki boylam farkından yerel saat farkının, ya da ulusal saat uygulamasından kaynaklanan farklardan boylam ya da saat biliniyorken diğerinin bulunması istenir; bu nedenle formüllerin ezbere değil, mantığıyla birlikte öğrenilmesi hataları büyük ölçüde azaltır.

Enlem ve boylam

Enlem, bir noktanın ekvatora olan açısal uzaklığıdır; 0° (ekvator) ile 90° (kutup noktaları) arasında değişir ve Kuzey ya da Güney yarım küre olarak belirtilir. Enlem; iklim kuşağını, güneş ışınlarının düşme açısını, gece-gündüz süresinin yıl içindeki değişim miktarını ve yerçekiminin kutuplara doğru artışını belirleyen temel unsurdur.

Boylam, bir noktanın başlangıç meridyenine (Greenwich, 0°) olan açısal uzaklığıdır; 0°-180° arasında Doğu ya da Batı yönünde ifade edilir. Boylam farkı; yerel saat farkının, güneşin doğuş-batış zamanının ve tarih değişiminin hesaplanmasında kullanılır.

Yerel saat ve boylam ilişkisi

Dünya, 24 saatte 360° dönüş yaptığından, her 15° boylam farkı 1 saatlik yerel saat farkına karşılık gelir (360° ÷ 24 saat = 15°/saat); bu da her 1° boylam farkının 4 dakikalık saat farkına eşit olduğu anlamına gelir (60 dakika ÷ 15° = 4 dakika/derece).

Doğuya gidildikçe yerel saat ileri, batıya gidildikçe geridir; çünkü Dünya batıdan doğuya döndüğü için doğudaki bir nokta güneşi daha erken görür.

Yerel saat farkı hesaplama formülü: İki nokta arasındaki boylam farkı (derece) × 4 dakika = saat farkı (dakika cinsinden), bu değer 60'a bölünerek saate çevrilir.

Ulusal saat uygulaması

Her nokta için ayrı yerel saat kullanmak günlük hayatta karmaşaya yol açacağından, ülkeler genellikle sınırları içinden geçen bir ya da birkaç referans meridyenin yerel saatini tüm ülke için ulusal saat olarak kabul eder. Türkiye, 1978'den bu yana 3. dilim (Doğu Avrupa saati esaslı) uygulamasına göre GMT+3 (Greenwich'e göre 3 saat ileri) ulusal saatini kullanmaktadır; bu, ülke topraklarının ortalama boylamına yakın 45° doğu boylamının yerel saatine karşılık gelir.

Dünya'nın hareketleri ve sonuçları

Günlük hareket (kendi ekseni etrafında dönüş): 24 saatte tamamlanır. Sonuçları: gece-gündüzün oluşması, günlük sıcaklık farklarının (maksimum-minimum) oluşması, yerel saat farklarının ortaya çıkması, cisimlerin hareket yönlerinin sapması (Coriolis kuvveti: Kuzey Yarım Küre'de sağa, Güney Yarım Küre'de sola saptırır) ve Dünya'nın basıklaşmış (geoit) bir şekil almasıdır.

Yıllık hareket (Güneş etrafında dolanım): 365 gün 6 saatte tamamlanır (bu fazlalık dört yılda bir 29 Şubat olarak takvime eklenir, artık yıl). Ekseninin 66°33' eğik olması ve bu eğikliğin yıl boyunca yönünün sabit kalması (paralellik) nedeniyle, yıllık hareketin temel sonucu mevsimlerin oluşmasıdır. Diğer sonuçlar: gece-gündüz sürelerinin enleme ve mevsime göre değişmesi, güneş ışınlarının geliş açısının yıl içinde değişmesi, aydınlanma çemberinin kutup dairelerine kayması, gölge boyunun mevsimlere göre değişmesi ve burçlar kuşağının oluşmasıdır.

Gündönümü ve ekinokslar

21 Haziran (yaz gündönümü): Güneş ışınları Yengeç Dönencesi'ne (23°27' K) dik düşer; Kuzey Yarım Küre'de yaz, Güney Yarım Küre'de kış yaşanır; Kuzey Yarım Küre'de gündüzler en uzun, geceler en kısadır.

21 Aralık (kış gündönümü): Güneş ışınları Oğlak Dönencesi'ne (23°27' G) dik düşer; Kuzey Yarım Küre'de kış, Güney Yarım Küre'de yaz yaşanır.

21 Mart ve 23 Eylül (ekinokslar/gece-gündüz eşitliği): Güneş ışınları ekvatora dik düşer; Dünya'nın her yerinde gece ve gündüz süreleri eşit (12 saat) olur.