Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
6 bölüm · ~18 dk · 20 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Klimatoloji, bir bölgede uzun yıllar boyunca gözlemlenen ortalama hava koşullarını (sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem, yağış) ve bu koşulların oluşturduğu iklim tiplerinin dağılışını inceleyen fiziki coğrafya alt dalıdır. ÖABT Coğrafya Öğretmenliği sınavında klimatoloji; basınç kuşaklarının oluşumu ve mevsimlik kayması, sürekli ve mevsimlik rüzgâr sistemleri, nem-yağış süreçleri (yağış türleri, cephe sistemleri) ve Köppen iklim sınıflandırmasına göre iklim tiplerinin ayırt edici özellikleri etrafında yoğunlaşır. Bu konuların birbiriyle sıkı biçimde bağlantılı olması nedeniyle sorular genellikle bir bölgenin basınç, rüzgâr ve sıcaklık özellikleri birlikte verilerek hangi iklim tipine ait olduğunun ya da neden o iklim özelliklerinin görüldüğünün sorulması şeklinde kurulur. Bu nedenle basınç kuşaklarının enlemsel dağılışını, rüzgârların basınç merkezleri arasındaki ilişkisini ve her iklim tipinin sıcaklık-yağış rejimiyle bitki örtüsü arasındaki bağlantıyı bir bütün olarak kavramak, sınavda karşılaşılan senaryo tabanlı soruları çözmek için belirleyicidir.
2Temel kavramlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Basınç kuşakları
Güneş ışınlarının Dünya'ya farklı açılarla düşmesi nedeniyle yeryüzünde enlemsel bir ısınma farkı oluşur; bu fark, Dünya üzerinde kuşaklar hâlinde sıralanan basınç merkezlerini meydana getirir:
Ekvatoral alçak basınç kuşağı (0°)
Güneş ışınlarının en dik düştüğü, ısınan havanın yükselip genleştiği kuşaktır; yükselen hava soğuyup yoğunlaştığından bol ve konvektif (yağmur biçiminde, gürültülü) yağış görülür.
Basınç kuşaklarının mevsimlik kayması: Güneş ışınlarının dik açıyla düştüğü nokta (Yengeç-Ekvator-Oğlak arası) mevsimlere göre kaydığından, basınç kuşakları da o yöne doğru kayar; bu kayma, Akdeniz iklimi gibi bazı iklim tiplerinde mevsimlik basınç değişimine bağlı yağış rejiminin (yazın kurak, kışın yağışlı) temel nedenidir.
Rüzgâr sistemleri
Sürekli (daimi) rüzgârlar: Basınç kuşakları arasında yıl boyunca aynı yönde eser:
Alizeler
Dönenceler yüksek basıncından ekvatoral alçak basınca doğru eser; Coriolis etkisiyle Kuzey Yarım Küre'de kuzeydoğudan, Güney Yarım Küre'de güneydoğudan eser.
Mevsimlik rüzgârlar: Muson rüzgârları, kara ve denizin farklı ısınıp soğumasına bağlı olarak mevsimden mevsime yön değiştirir (Güney ve Güneydoğu Asya'da yazın denizden karaya nemli, kışın karadan denize kuru esmesi gibi).
Günlük (yerel) rüzgârlar: Kara-deniz meltemleri (gündüz denizden karaya, gece karadan denize) ve vadi-dağ meltemleri (gündüz vadiden yamaca, gece yamaçtan vadiye) sıcaklık farkına bağlı basınç farkından kaynaklanır.
Yağış türleri ve cepheler
Konveksiyonel (yükselim) yağış: Isınan havanın yükselip soğuması ve yoğunlaşmasıyla oluşur; ekvatoral kuşakta ve yaz öğleden sonralarında görülen kısa süreli, şiddetli sağanaklar bu türdendir.
Orografik (yamaç) yağış: Nemli havanın bir dağ yamacı boyunca yükselmeye zorlanması sonucu oluşur; dağın rüzgâr alan (denize bakan) yamacı bol yağış alırken, rüzgâr almayan (kara tarafındaki) yamaç yağış gölgesinde kalarak kurak kalır.
Cephesel (frontal) yağış: Sıcak ve soğuk hava kütlelerinin karşılaştığı cephe hattında, hafif olan sıcak havanın soğuk hava üzerine yükselmesiyle oluşur; orta ve yüksek enlemlerde yaygındır.
Köppen iklim sınıflandırması
Köppen sınıflandırması, sıcaklık ve yağışın yıl içindeki dağılışını esas alarak iklimleri harflerle gruplar:
A (Tropikal/Sıcak-nemli iklimler)
Her ayın ortalama sıcaklığı 18°C üzerindedir; yağış boldur (yağmur ormanı, savan gibi alt tipler).
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Dönenceler civarında (yaklaşık 30° enlemlerde) dünya üzerindeki büyük çöllerin (Sahra, Arabistan) yoğunlaşmasının temel nedeni nedir?
Akdeniz ikliminin görüldüğü bir bölgede yazın kurak, kışın yağışlı bir rejimin görülmesi nasıl açıklanır?
Bir dağ silsilesinin denize bakan yamacında yıllık yağış 2000 mm iken, aynı dağın kara tarafındaki yamacında yıllık yağış yalnızca 250 mm olarak ölçülmüştür. Bu büyük farkın nedeni nedir?
Bir istasyonun iklim verilerine göre en soğuk ayın ortalama sıcaklığı -8°C, en sıcak ayın ortalama sıcaklığı 22°C'dir ve yıllık sıcaklık farkı oldukça büyüktür. Bu istasyon Köppen sınıflandırmasına göre hangi iklim grubuna girer?
Güney ve Güneydoğu Asya'da yazın denizden karaya doğru nemli, kışın ise karadan denize doğru kuru rüzgârların esmesinin nedeni nedir?
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5Sınavda nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.