Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
6 bölüm · ~24 dk · 30 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Toprak ve bitki coğrafyası, yeryüzündeki toprak tiplerinin oluşum süreçlerini, sınıflandırılmasını ve bu topraklar üzerinde gelişen doğal bitki örtüsü formasyonlarını iklim, ana materyal, topoğrafya ve zaman etkenleriyle birlikte ele alan fiziki coğrafya alt dalıdır. ÖABT Coğrafya Öğretmenliği sınavında bu konu; zonal (iklimsel), intrazonal ve azonal toprak tipleri, toprak profilinin (horizonların) özellikleri, dünya ve Türkiye'deki başlıca bitki örtüsü formasyonları (orman, step, çöl, tundra, savan) ve biyoçeşitliliğin coğrafi dağılışını etkileyen etmenler etrafında yoğunlaşır. Toprak ile bitki örtüsü arasındaki ilişki karşılıklıdır: iklim ve ana kayaç toprağın tipini belirlerken, toprağın nem tutma kapasitesi ve besin içeriği de üzerinde yetişecek bitki örtüsünü şekillendirir. Bu nedenle sınav soruları çoğunlukla bir bölgenin iklim ve yer şekli özellikleri verilerek hem toprak hem bitki örtüsü tipinin birlikte çıkarılmasını ister.
2Temel kavramlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Zonal (iklimsel-yerli) topraklar
Zonal topraklar, oluşumunda iklimin ve bitki örtüsünün belirleyici olduğu, geniş enlem kuşakları boyunca yayılış gösteren olgun topraklardır:
Laterit topraklar
Sıcak ve nemli (ekvatoral) iklimlerde, yoğun yağış nedeniyle silis ve bazların yıkanıp demir-alüminyum oksitlerin birikmesiyle oluşan, kırmızı-turuncu renkli, besin bakımından fakir topraklardır; ekvatoral yağmur ormanları altında görülür.
Azonal (taşınmış-genç) topraklar
Azonal topraklar, iklimden çok ana materyalin taşınma sürecine bağlı olarak kısa sürede oluşan, olgunlaşmamış (profil gelişimi tamamlanmamış) topraklardır:
Alüvyal topraklar
Akarsuların taşıyıp biriktirdiği alüvyonlardan oluşur; genellikle verimli, delta ve taşkın ovalarında yaygındır (Çukurova, Bafra, Çarşamba ovaları).
İntrazonal topraklar
İntrazonal topraklar, iklimden çok yerel drenaj koşulları veya ana kayacın özel kimyasal yapısı tarafından belirlenen topraklardır:
Terra rossa (kırmızı Akdeniz toprağı)
Kalker (kireç taşı) ana kayacın erimesi sonucu oluşan, demir oksitçe zengin kırmızı renkli topraktır; Akdeniz iklim bölgesinde yaygındır.
Toprak profili (horizonlar)
Olgun bir toprak profili genellikle üç ana katmandan (horizon) oluşur: A horizonu (üst toprak) organik madde ve humus bakımından zengindir, bitki kökleri ve mikroorganizma faaliyeti en yoğun bu katmandadır; B horizonu (alt toprak) üst katmandan yıkanan kil, demir ve alüminyum oksitlerin biriktiği katmandır; C horizonu ise henüz toprağa dönüşmemiş, kısmen ayrışmış ana kayaç parçalarından oluşur ve altında bozunmamış ana kayaç (R horizonu) yer alır.
Bitki örtüsü formasyonları
Dünya üzerindeki başlıca doğal bitki örtüsü formasyonları, iklim kuşaklarıyla yakından ilişkilidir:
Ekvatoral yağmur ormanları
Yıl boyunca sıcak ve nemli iklimde, çok katmanlı, geniş yapraklı, herdem yeşil ve olağanüstü tür çeşitliliğine sahip ormanlardır (Amazon, Kongo havzası).
Biyoçeşitlilik
Biyoçeşitlilik, bir bölgedeki canlı türlerinin, genetik çeşitliliğin ve ekosistem çeşitliliğinin bütününü ifade eder. Ekvatoral kuşak, yıl boyunca sabit yüksek sıcaklık ve bol yağış nedeniyle dünyanın en yüksek biyoçeşitliliğine sahip bölgesidir; kutuplara doğru gidildikçe sıcaklık ve mevsimsel dalgalanmaların artmasıyla tür çeşitliliği azalır. Türkiye, üç farklı biyocoğrafya bölgesinin (Avrupa-Sibirya, Akdeniz, İran-Turan) kesişim noktasında bulunması ve yer şekillerinin çeşitliliği nedeniyle, bulunduğu enleme göre beklenenden çok daha zengin bir biyoçeşitliliğe sahiptir; bu durum "endemizm" (yalnızca belirli bir bölgede yetişen tür oranı) açısından da Türkiye'yi öne çıkarır.
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Ukrayna bozkırlarında görülen çernozyom topraklarının neden dünyanın en verimli topraklarından biri olduğu açıklanabilir mi?
Akdeniz ikliminin görüldüğü bir bölgede kalker ana kayaç üzerinde kırmızı renkli bir toprak gözlemleniyor. Bu toprak hangi tiptir ve rengi neden kırmızıdır?
Bir akarsu deltasında (örneğin Çukurova'da) bulunan toprakların olgun bir profil (A-B-C horizonları) göstermemesinin nedeni nedir?
Ekvatoral kuşaktaki laterit topraklarının, bol yağış almasına rağmen neden besin bakımından fakir olduğu açıklanabilir mi?
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5Sınavda nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.