ÖABT Coğrafya Hidrografya konu anlatımı

Hidrografya, yeryüzündeki sular bilgisi olarak da adlandırılan; akarsuları, gölleri, yeraltı sularını, buzulları ve okyanus-deniz sularını inceleyen fiziki coğrafya alt dalıdır. ÖABT Coğrafya Öğretmenliği sınavında hidrografya; akarsu rejimi ve akım kavramları, akarsu ağı (drenaj) tipleri, göllerin oluşumuna ve özelliklerine göre sınıflandırılması, okyanus akıntılarının nedenleri ve etkileri başlıkları etrafında yoğunlaşır. Bu konuların ortak paydası, iklim elemanlarıyla (yağış rejimi, sıcaklık, buharlaşma) yer şekilleri ve jeolojik yapının su döngüsü üzerindeki birleşik etkisini kavramaktır. Bir akarsuyun rejimini anlamak için onu besleyen iklim tipini, bir gölün oluşumunu anlamak için bölgenin tektonik-volkanik-karstik yapısını, bir okyanus akıntısının yönünü anlamak için de rüzgâr kuşaklarını ve Coriolis etkisini bir arada değerlendirmek gerekir. Bu nedenle hidrografya soruları çoğunlukla salt ezber değil, neden-sonuç ilişkisi kurmayı ölçen sorulardır.

Akarsu rejimi ve akım

Akım (debi): Bir akarsuyun belirli bir kesitinden birim zamanda geçen su miktarıdır (m³/sn); akarsuyun "gücünü" ve büyüklüğünü gösterir.

Rejim: Bir akarsuyun akımının yıl içindeki değişim düzenidir. Rejim, akarsuyu besleyen kaynağa göre belirlenir:

Düzenli/düzensiz rejim: Yıl boyunca akımın az değişmesi düzenli rejimi (ekvatoral kuşak akarsuları gibi), mevsimden mevsime büyük farklılık göstermesi düzensiz rejimi ifade eder (Türkiye'de Kızılırmak, Ergene gibi karasal iklimin egemen olduğu akarsular düzensiz rejimlidir).

Basit/karışık rejim: Bir akarsuyun tamamı tek bir iklim kuşağında kalıyorsa rejimi basittir; farklı iklim özellikleri gösteren bölgelerden geçiyorsa (kaynağı ile ağzı arasında farklı beslenme kaynaklarına sahipse) rejimi karışıktır. Fırat ve Dicle, hem kar hem yağmur beslenmesi aldıkları ve farklı iklim bölgelerinden geçtikleri için karışık rejime örnektir.

Akarsu ağı (drenaj) tipleri

Bir akarsu ile kollarının yer şekillerine ve jeolojik yapıya bağlı olarak oluşturduğu örüntü drenaj tipini belirler:

Göl tipleri

Göller birden çok ölçüte göre sınıflandırılır; ÖABT'de en sık sorulan ölçüt oluşum (çanak) tipidir:

Oluşumlarına (kökenlerine) göre göller:

Suyun tuzluluğuna göre göller: Tatlı su gölleri (dışa akışı olan, sürekli su değişimi yaşayan göller; Sapanca, Eğirdir) ve tuzlu-acı su gölleri (kapalı havzada bulunan, buharlaşmanın fazla olduğu göller; Tuz Gölü, Van Gölü — Van Gölü'nde soda tipi tuzluluk hâkimdir).

Su seviyesine göre göller: Sürekli göller ve mevsimlik (geçici) göller; karasal iklimin egemen olduğu step alanlarında yazın kuruyan, kışın-ilkbaharda su toplayan geçici göller bulunur.

Dünya ölçeğinde dikkat çeken göller: Hazar Denizi (dünyanın en büyük kapalı su kütlesi, tektonik kökenli), Baykal Gölü (dünyanın en derin gölü, tektonik/graben kökenli, büyük tatlı su rezervi), Aral Gölü (sulama amaçlı aşırı su kullanımı nedeniyle büyük ölçüde küçülmüş, insan etkisiyle değişen göllere örnek olarak sorulur).

Okyanus akıntıları

Okyanus ve deniz yüzeyinde belirli bir yönde düzenli olarak hareket eden su kütlelerine akıntı denir. Yüzey akıntılarının başlıca nedeni sürekli rüzgârlardır (alizeler, batı rüzgârları); Coriolis kuvveti bu akıntıları Kuzey Yarımküre'de sağa, Güney Yarımküre'de sola saptırır. Sıcaklık ve tuzluluk farkları ise derin deniz akıntılarını (termohalin dolaşım) oluşturur.

• Sıcak su akıntıları: Düşük enlemlerden yüksek enlemlere doğru hareket eder; geçtikleri kıyılarda sıcaklığı ve nemi artırır. Golfstream (Atlas Okyanusu, Meksika Körfezi'nden Kuzey Avrupa'ya), Kuroşio (Pasifik, Japonya kıyıları), Brezilya Akıntısı, Gine Akıntısı bu gruba örnektir.
• Soğuk su akıntıları: Yüksek enlemlerden düşük enlemlere doğru hareket eder; geçtikleri kıyılarda sıcaklığı düşürür, yağışı azaltır. Labrador Akıntısı, Kanarya Akıntısı, Benguela Akıntısı, Humboldt (Peru) Akıntısı bu gruba örnektir.

Okyanus akıntılarının etkileri: Golfstream'in Kuzey Avrupa kıyılarını ılımanlaştırması; sıcak ve soğuk akıntıların karşılaştığı alanlarda (örneğin Grand Banks açıklarında) yoğun sis oluşması; Humboldt Akıntısı gibi soğuk akıntıların, derinlerden besin bakımından zengin suları yüzeye taşıması (upwelling) nedeniyle bu kıyılarda balıkçılığın gelişmesi; soğuk akıntıların geçtiği kıyılarda çöl iklimlerinin kıyıya kadar sokulması (Atacama, Namib çölleri) sayılabilir.