Harita masası
Her bilgiyi haritada bir yere, bir nedene bağla.
6 bölüm · ~10 dk · 7 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Siyasi Coğrafya, devletlerin toprak, sınır, egemenlik ve yönetim gibi unsurlarını mekânsal bir bakış açısıyla inceleyen; Jeopolitik ise coğrafi konumun devletlerin siyasi, askeri ve ekonomik gücü ile stratejik önemi üzerindeki etkisini araştıran beşerî coğrafya alt disiplinleridir. ÖABT Coğrafya sınavında bu konu; sınır kavramı ve sınır tipleri (doğal-beşerî sınır), devletin temel unsurları (toprak, nüfus, egemenlik, hükümet), temel jeopolitik teoriler (Kalpgah/Heartland, Deniz Gücü, Kenar Kuşak/Rimland teorileri) ve jeopolitik-jeostratejik konum kavramları başlıkları altında sorulur. Konunun temel mantığı, coğrafi konumun soyut bir veri olmaktan çıkıp bir devletin güvenlik stratejisini, dış politikasını ve küresel güç dengesindeki yerini doğrudan etkileyen somut bir unsur olduğudur. Bu nedenle sorular genellikle bir teorinin kurucusuyla eşleştirilmesini, bir sınır örneğinin doğal mı beşerî mi olduğunun belirlenmesini ya da bir bölgenin jeostratejik önemini açıklamayı gerektirir.
2Temel kavramlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Sınır kavramı ve sınır tipleri
Sınır, bir devletin egemenlik alanının bittiği, başka bir devletin egemenlik alanının başladığı çizgidir. Sınırlar oluşum biçimlerine göre iki temel grupta incelenir. Doğal sınırlar, dağ sırası, nehir, göl veya deniz gibi doğal coğrafi unsurların oluşturduğu sınırlardır (örn. Ren Nehri, Pirene Dağları); bu tür sınırlar genellikle daha belirgin ve tanımlanması kolay sınırlardır. Beşerî (suni) sınırlar ise doğal bir engel bulunmadan, enlem-boylam çizgileri ya da düz bir çizgi biçiminde insan eliyle belirlenen sınırlardır; Afrika kıtasındaki birçok ülke sınırının sömürgecilik döneminde düz çizgiler biçiminde çizilmesi bu tür sınırlara tipik bir örnektir ve bu durum zaman zaman etnik-kültürel grupların sınırlar arasında bölünmesine yol açmıştır. Sınırlar işlevsel olarak hem ayırıcı (egemenlik alanlarını birbirinden ayıran) hem de birleştirici (sınır kapıları aracılığıyla ticaret ve etkileşimi sağlayan) bir role sahiptir.
Devletin temel unsurları
Bir siyasi oluşumun devlet sayılabilmesi için dört temel unsurun bir arada bulunması gerekir. Toprak (ülke), devletin egemenlik alanını oluşturan, sınırlarla çevrili kara, deniz ve hava sahasıdır. Nüfus (halk/millet), o toprak üzerinde yaşayan insan topluluğudur. Egemenlik, devletin kendi toprakları üzerinde bağımsız biçimde karar alma ve uygulama yetkisidir; bu unsur devletin başka bir otoriteye bağımlı olmadığını gösterir. Hükümet (siyasi teşkilatlanma) ise bu egemenliği fiilen kullanan yönetim organlarını ifade eder. Bu dört unsurdan herhangi biri eksik olduğunda, söz konusu oluşum uluslararası hukukta tam anlamıyla devlet olarak kabul edilmez.
Jeopolitik teoriler
Halford Mackinder'in Kalpgah (Heartland) Teorisi, Doğu Avrupa ve Orta Asya'yı kapsayan, denizlerden uzak, geniş ve ulaşılması güç iç kesimi "Kalpgah" olarak adlandırır ve bu bölgeye hâkim olan gücün, çevresindeki "Dünya Adası"na (Avrupa-Asya-Afrika) ve dolayısıyla tüm dünyaya hâkim olacağını ileri sürer. Alfred Mahan'ın Deniz Gücü Teorisi ise küresel gücün temelini denizlere ve deniz ticaret yollarına hâkimiyette görür; bu teoriye göre güçlü bir donanmaya ve stratejik limanlara sahip devletler dünya siyasetinde belirleyici konuma gelir. Nicholas Spykman'ın Kenar Kuşak (Rimland) Teorisi, Mackinder'in Kalpgah'ını çevreleyen kıyı bölgelerinin (Rimland) asıl stratejik öneme sahip olduğunu savunur; Spykman'a göre bu kenar kuşağa hâkim olan güç, hem Kalpgah'ı hem de denizleri kontrol edebileceği için dünya siyasetini şekillendirebilir.
Jeopolitik konum ve jeostratejik konum
Jeopolitik konum, bir ülkenin siyasi, ekonomik ve askeri güç unsurları bakımından dünya siyasetindeki genel önemini ifade eder. Jeostratejik konum ise daha çok askeri açıdan taşınan önemi, özellikle boğazlar, kanallar ve önemli ulaşım koridorları üzerindeki denetim gücünü ifade eder. Türk Boğazları, Süveyş Kanalı ve Panama Kanalı gibi geçitler, üzerlerinde bulunduğu devletlere yüksek jeostratejik önem kazandıran kalıcı coğrafi unsurlara örnektir; bu tür geçitler hem ticaret hem de askeri hareketlilik açısından kritik öneme sahiptir.
3Çözümlü örnekler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
İki ülke arasındaki sınırın bir bölümü bir nehrin akış yatağını takip ederken, başka bir bölümü herhangi bir doğal engel olmaksızın düz bir çizgi biçiminde enlem dairesini takip etmektedir.
Belirli bir toprağı ve nüfusu bulunan bir topluluk, uluslararası alanda bağımsız karar alma yetkisine (egemenliğe) sahip değildir ve başka bir devletin idaresi altında yönetilmektedir.
Bir teoriye göre, denizlerden uzak, geniş ve ulaşımı güç olan Doğu Avrupa-Orta Asya bölgesine hâkim olan güç, zamanla çevresindeki geniş kara kütlesine ve dolayısıyla tüm dünyaya hâkim olabilecektir.
İki denizi birbirine bağlayan dar bir su geçidi, hem uluslararası ticaret gemilerinin hem de askeri deniz kuvvetlerinin geçişi için tek alternatif güzergâh niteliğindedir ve bu geçit üzerinde denetim sahibi olan ülke, bölgesel güç dengesinde önemli bir avantaj elde etmektedir.
4Sık yapılan hatalar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 2 bölüm kaldı.
5Sınavda nasıl soruluyor
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
6Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.