ÖABT Sosyal Bilgiler Osmanlı Tarihi konu anlatımı

Osmanlı Tarihi konusu, 1299'da Osman Bey önderliğinde Söğüt-Domaniç bölgesinde kurulan beylikten, kuruluş, yükselme, duraklama, gerileme ve dağılma dönemlerine kadar uzanan geniş bir siyasi süreci kapsar. Orhan Bey, ilk düzenli orduyu (Yaya ve Müsellem) kurmuş ve 1331'de İznik'i fethetmiştir. I. Murad döneminde Yeniçeri Ocağı kurulmuş, 1389'daki Kosova Savaşı ile Balkanlardaki hâkimiyet güçlenmiştir. Yıldırım Bayezid, 1396'da Niğbolu Savaşı'nı kazanmış, ancak 1402'deki Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilerek Fetret Devri'nin başlamasına yol açmıştır. II. Murad, 1444'teki Varna ve 1448'deki II. Kosova Savaşları'nı kazanmıştır. II. Mehmed (Fatih), 29 Mayıs 1453'te İstanbul'u fethederek Bizans İmparatorluğu'na son vermiştir. Yavuz Sultan Selim, 1514'teki Çaldıran Savaşı ile Safevilere üstünlük sağlamış, 1517'deki Mısır Seferi ile Memlük Devleti'ni ortadan kaldırmış ve halifeliğin Osmanlı hanedanına geçtiği kabul edilmiştir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaşmış; 1526'daki Mohaç Savaşı kazanılmış, 1538'deki Preveze Deniz Savaşı ile Akdeniz'de üstünlük sağlanmıştır. 17. yüzyılda Duraklama Dönemi yaşanmış; 1699'daki Karlofça Antlaşması ile Batı'da ilk büyük toprak kaybı gerçekleşmiştir. 18. yüzyılda III. Ahmed döneminde Lale Devri yaşanmış, 1727'de İbrahim Müteferrika ilk Türk matbaasını kurmuştur; 1774'teki Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım bağımsız hâle gelmiştir. 19. yüzyılda 1839'daki Tanzimat Fermanı ve 1856'daki Islahat Fermanı ile modernleşme ve hukuki eşitlik alanında adımlar atılmış; 1876'da Kanun-i Esasi'nin ilanıyla I. Meşrutiyet, 1908'de ise II. Meşrutiyet dönemi başlamıştır. ÖABT'de bu konu; padişah-olay-tarih eşleştirmeleri, antlaşmaların kapsam ve sonuçlarının karşılaştırılması ile fermanların özellikleri üzerinden sıkça sorulmaktadır.

Kuruluş ve yükselme dönemi

Osmanlı Beyliği, 1299'da Osman Bey tarafından Söğüt-Domaniç bölgesinde kurulmuştur. Orhan Bey, ilk düzenli orduyu (Yaya ve Müsellem teşkilatı) kurmuş, ilk kez para bastırmış ve 1331'de İznik'i fethetmiştir. I. Murad (Hüdavendigar) döneminde Yeniçeri Ocağı kurulmuş, devşirme sistemi başlatılmış ve 1389'daki Kosova Savaşı kazanılmıştır. Yıldırım Bayezid, 1396'da Niğbolu Savaşı'nı kazanmış; ancak 1402'deki Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilmesi, şehzadeler arasındaki taht mücadeleleriyle geçen Fetret Devri'nin (1402-1413) başlamasına yol açmıştır. II. Murad, 1444'teki Varna ve 1448'deki II. Kosova zaferleriyle Balkanlardaki hâkimiyeti pekiştirmiştir. II. Mehmed (Fatih), 29 Mayıs 1453'te İstanbul'u fethederek Bizans İmparatorluğu'na son vermiş ve Kanunname-i Ali Osman ile devlet teşkilatını kurumsallaştırmıştır.

Yavuz Selim ve Kanuni dönemi

Yavuz Sultan Selim, 1514'teki Çaldıran Savaşı ile Safevi Devleti'ne üstünlük sağlamış, 1517'deki Mısır Seferi ile Memlük Devleti'ni ortadan kaldırmış; bu seferin ardından halifeliğin Osmanlı hanedanına geçtiği ve kutsal emanetlerin İstanbul'a getirildiği kabul edilmiştir. Kanuni Sultan Süleyman döneminde devlet en geniş sınırlarına ulaşmış; 1526'daki Mohaç Savaşı ile Macaristan'a üstünlük sağlanmış, Kaptan-ı Derya Barbaros Hayreddin Paşa komutasındaki donanma 1538'deki Preveze Deniz Savaşı'nı kazanarak Akdeniz'de uzun süreli bir üstünlük elde etmiştir.

Duraklama ve Gerileme dönemleri

17. yüzyılda yaşanan Duraklama Dönemi'nde iç isyanlar ve dış askerî başarısızlıklar artmış; 1699'daki Karlofça Antlaşması ile Osmanlı Devleti Batı'da ilk kez büyük çapta toprak kaybetmiştir. 18. yüzyılda III. Ahmed ve sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde Lale Devri (1718-1730) yaşanmış; bu dönemde 1727'de İbrahim Müteferrika tarafından ilk Türk matbaası kurulmuştur. 1774'teki Küçük Kaynarca Antlaşması ile Kırım Osmanlı'dan ayrılıp bağımsız hâle gelmiş, Rusya'ya Osmanlı Ortodoksları üzerinde koruyuculuk iddiasında bulunma zemini sağlanmıştır.

Dağılma dönemi ve modernleşme

3 Kasım 1839'da Sultan Abdülmecid döneminde ilan edilen Tanzimat Fermanı (Gülhane Hatt-ı Hümayunu), tüm Osmanlı tebaasının can, mal ve namus güvenliğini teminat altına almayı amaçlamıştır. 1856'daki Islahat Fermanı ise özellikle gayrimüslim tebaaya yönelik dinî, hukuki ve mali ek haklar getirmiştir. 1876'da II. Abdülhamid döneminde ilan edilen Kanun-i Esasi ile Osmanlı Devleti'nin ilk yazılı anayasası kabul edilmiş ve I. Meşrutiyet Dönemi başlamış; 1908'de ise II. Meşrutiyet ilan edilmiştir.