ÖABT Tarih İslam Tarihi konu anlatımı

İslam Tarihi konusu, ÖABT Tarih Öğretmenliği sınavının en yoğun soru alan başlıklarından biridir ve dört ana döneme ayrılarak incelenir: Hz. Muhammed dönemi (Mekke ve Medine devirleri), Dört Halife (Hulefâ-yi Râşidîn) dönemi, Emeviler dönemi ve Abbasiler dönemi. Bu dönemlerin her biri; siyasi gelişmeler, kurumsal yapılanmalar (divan, ordu, adalet), fetih hareketleri ve İslam medeniyetinin kültürel-bilimsel birikimi açısından incelenmelidir. ÖSYM bu başlıkta özellikle kronoloji, neden-sonuç ilişkileri ve kurum-kişi eşleştirmeleri üzerinden sorular üretir; örneğin hangi halife döneminde hangi kurumun oluştuğu, hangi savaşın hangi sonucu doğurduğu gibi ayrıntılar sıkça sorulur. Konunun bütününde İslam dünyasının Arap yarımadasından başlayarak Kuzey Afrika, İber Yarımadası, Orta Asya ve Mezopotamya'ya uzanan yayılma süreci; bu süreçte ortaya çıkan iç çatışmalar (Cemel, Sıffin, Kerbela) ve dış tehditler (Bizans, Moğollar) birlikte ele alınmalıdır.

Hz. Muhammed Dönemi

Hz. Muhammed, 571 yılında Mekke'de doğmuş, 610 yılında ilk vahyi almış ve İslam'ı önce gizli, sonra açık şekilde tebliğ etmeye başlamıştır. Mekke'deki baskılar sonucunda 622 yılında Medine'ye hicret edilmiş, bu tarih hicri takvimin başlangıcı kabul edilmiştir. Medine'de farklı din ve kabilelerin bir arada yaşamasını düzenleyen Medine Sözleşmesi hazırlanmıştır. Bu dönemde Bedir (624), Uhud (625) ve Hendek (627) savaşları yapılmış; 628'de Hudeybiye Antlaşması imzalanmış; 630'da Mekke fethedilmiş ve 632'de Veda Haccı gerçekleştirilmiştir. Hz. Muhammed aynı yıl vefat etmiştir.

Dört Halife (Hulefâ-yi Râşidîn) Dönemi

Emeviler Dönemi (661-750)

Muaviye bin Ebu Süfyan tarafından Şam merkezli olarak kurulmuştur. Halifelik, seçim usulünden saltanat (veraset) sistemine dönüşmüştür. I. Yezid döneminde 680'de yaşanan Kerbela Olayı'nda Hz. Hüseyin ve yakınları şehit edilmiştir. Emeviler döneminde İslam orduları Kuzey Afrika'yı aşarak 711'de Tarık bin Ziyad komutasında İber Yarımadası'na (Endülüs) geçmiş ve Vizigot Krallığı'na son vermiştir. Doğuda Maveraünnehir'e, kuzeyde Anadolu'ya seferler düzenlenmiş, İstanbul iki kez (668-669 ve 717-718) kuşatılmış ancak alınamamıştır. Ömer bin Abdülaziz, adaletli yönetimi ve gayrimüslimlere yönelik ılımlı politikalarıyla öne çıkan bir halifedir. Emevilerin Arap milliyetçiliğine dayalı politikaları ve Arap olmayan Müslümanları (mevali) ikinci sınıf muamele görmesi, devletin zayıflamasına yol açmıştır. Ebu Müslim-i Horasani öncülüğündeki Abbasi ihtilali sonucunda 750'de Zap Suyu Savaşı'nda Emeviler yıkılmış; hanedan üyelerinden Abdurrahman ed-Dahil, İber Yarımadası'na kaçarak 756'da Endülüs Emevi Devleti'ni kurmuştur.

Abbasiler Dönemi (750-1258)

Ebu'l Abbas es-Seffah tarafından kurulmuş, başkent Ebu Cafer el-Mansur döneminde Bağdat'a taşınmıştır. Harun Reşid ve oğlu Me'mun dönemleri, bilim ve kültürün altın çağı olarak kabul edilir; Beytü'l-Hikme adlı tercüme ve araştırma merkezinde Yunan, İran ve Hint eserleri Arapçaya çevrilmiştir. Halife Mu'tasım döneminden itibaren Türk askerlerin (gulâm) orduda ve devlet yönetiminde etkinliği artmış, bu amaçla Samerra şehri kurulmuştur. 945'te Şii Büveyhîler Bağdat'ı ele geçirerek halifeleri siyasi bakımdan denetim altına almış, halifelik yalnızca dinî bir makama dönüşmüştür. 1055'te Selçuklu hükümdarı Tuğrul Bey Bağdat'a girerek halifeyi Büveyhî baskısından kurtarmış, karşılığında "sultan" unvanını almıştır. Abbasi Devleti, 1258'de Moğol hükümdarı Hülagü Han'ın Bağdat'ı kuşatıp yıkması ve son halife Musta'sım'ın öldürülmesiyle sona ermiştir; ardından Memlükler himayesinde Kahire'de sembolik bir halifelik 1517'ye kadar devam etmiştir.