ÖABT Tarih İslamiyet Öncesi Türk Tarihi konu anlatımı

İslamiyet öncesi Türk tarihi, Türklerin ana yurdu kabul edilen Orta Asya’da kurulan büyük devletlerin (Büyük Hun Devleti, Göktürk Devleti, Uygur Devleti) siyasi, sosyal, kültürel ve ekonomik özelliklerini kapsar. Bu devletler, sonraki Türk-İslam devletlerinin siyasi teşkilatlanmasına, hukuk anlayışına ve kültürel birikimine temel oluşturdukları için ÖABT Tarih sınavında büyük önem taşır. Bu bölümde Büyük Hun Devleti, Kavimler Göçü’ndeki rolü, Göktürk Devleti ve Orhun Abideleri, Uygur Devleti’nin yerleşik hayata geçişi ile İslamiyet öncesi Türk kültür ve teşkilat yapısı (kut anlayışı, töre, kurultay) ele alınacaktır.

Büyük Hun Devleti (Asya Hun Devleti)

Türklerin bilinen ilk teşkilatlı büyük devleti olarak kabul edilen Büyük Hun Devleti, Orta Asya’da, Çin’in kuzeyinde kurulmuştur. Devletin en güçlü ve en tanınan hükümdarı Mete Han’dır (Çin kaynaklarında Mao-Tun olarak geçer). Mete Han, MÖ 209 yılında tahta çıkışıyla birlikte “onlu sistem” adı verilen, orduyu onlu, yüzlü, binli ve on binli birimlere ayıran askerî-idari teşkilatlanmayı geliştirmiş; bu sistem kendisinden sonraki hemen hemen bütün Türk devletlerinde ordu-millet anlayışının temelini oluşturmuştur. Mete Han döneminde Çin üzerinde kurulan baskı, Çinlilerin kendilerini Hun akınlarından korumak amacıyla var olan duvarları birleştirerek bugün bilinen Çin Seddi’ni büyük ölçüde tamamlamalarına yol açmıştır. Büyük Hun Devleti, İpek Yolu ticaretinin önemli bir bölümünü denetimi altında tutmuş, bu sayede hem ekonomik hem de siyasi güç kazanmıştır. Devletin zamanla iç çekişmeler ve Çin baskısı sonucunda zayıflaması, Orta Asya’daki Hun topluluklarının bir bölümünün batıya doğru göç etmesine yol açmıştır.

Kavimler Göçü ve Avrupa Hun Devleti

Orta Asya’dan batıya yönelen Hun toplulukları, önlerine kattıkları Germen kökenli kavimlerle birlikte 375 yılında Avrupa’ya yönelmiş, bu hareket tarihte Kavimler Göçü olarak adlandırılmıştır. Bu göç dalgası sonucunda Avrupa’da kurulan Avrupa Hun Devleti, özellikle Attila döneminde büyük bir askerî güce ulaşmış, Roma İmparatorluğu’nu ağır vergiler ödemek zorunda bırakacak kadar etkili olmuştur. Kavimler Göçü’nün doğurduğu siyasi ve toplumsal çalkantılar, Batı Roma İmparatorluğu’nun MS 476’da yıkılmasında dolaylı fakat önemli bir etken olarak kabul edilir; bu bakımdan İslamiyet öncesi Türk tarihi ile Avrupa Orta Çağ tarihi arasında doğrudan bir bağ kurulur.

Göktürk Devleti (552-745)

Göktürk Devleti, adında “Türk” ismini taşıyan bilinen ilk devlet olması bakımından büyük önem taşır. Devlet, 552 yılında Bumin Kağan tarafından, o dönem Orta Asya’da etkili olan Avar (Juan-Juan) hâkimiyetine son verilerek kurulmuştur. Göktürkler zamanla iç ve dış baskılar sonucu zayıflamış, 630 yılında Çin (Tang) hâkimiyetine girmiştir. Bu esaret dönemine son veren Kutluk Kağan (İlteriş Kağan), 682 yılında devleti yeniden kurarak II. Göktürk (Kutluk) Devleti’ni tesis etmiştir. II. Göktürk Devleti’nin en parlak dönemi, Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ve veziri Tonyukuk’un birlikte yönettiği zaman dilimidir. Bu üç devlet adamı adına dikilen Orhun Abideleri (Orhun Yazıtları), Yolluğ Tigin tarafından kaleme alınmış olup Türk adının ve Türkçenin geçtiği bilinen ilk yazılı belgeler olarak kabul edilir. Yazıtlarda, Türk milletinin birliğinin ve bağımsızlığının önemi, Çin’in asimilasyon politikalarına karşı uyarılar ve devlet yönetimine dair öğütler yer alır; bu yönüyle Orhun Abideleri yalnızca bir tarihî kaynak değil aynı zamanda erken dönem Türk siyasi düşüncesinin de en önemli belgesidir.

Uygur Devleti (744-840)

Göktürk Devleti’ne son veren Uygurlar, 744 yılında Kutluk Bilge Kül Kağan önderliğinde kendi devletlerini kurmuşlardır. Uygurlar, göçebe/konar-göçer yaşam tarzını büyük ölçüde bırakarak yerleşik hayata geçen ilk Türk devleti olmalarıyla dikkat çeker. Başkentleri Ordu-Balık’ta (Karabalgasun) tarıma dayalı bir ekonomi geliştirmişler, sulama kanalları inşa etmişler ve şehircilikte önemli mesafe kat etmişlerdir. Dinî hayatta önemli bir dönüşüm yaşayan Uygurlar, Mani dinini benimsemişlerdir; bu dinin et yenilmesini ve savaşmayı yasaklayan öğretileri, zamanla Uygurların askerî güçlerinde bir gerileme yaşamalarına da yol açmıştır. Uygurlar, kâğıt ve matbaa tekniğini kullanan ilk Türk topluluğu olarak bilinir; bu sayede dinî ve edebî metinleri çoğaltarak yaygın bir yazı kültürü oluşturmuşlardır. Ticarete de büyük önem veren Uygurlar, İpek Yolu üzerindeki konumlarını ekonomik olarak değerlendirmişlerdir. Uygur Devleti, 840 yılında kuzeyden gelen Kırgızların saldırıları sonucunda yıkılmış, bunun üzerine Uygurların bir bölümü Doğu Türkistan ve Kansu bölgelerine göç ederek buralarda küçük beylikler kurmuştur.

İslamiyet öncesi Türk kültür ve teşkilat yapısı

İslamiyet öncesi Türk devletlerinde devlet yönetimi anlayışının merkezinde “kut” inancı yer alır; buna göre hükümdarlık yetkisi Gök Tanrı tarafından hükümdara bahşedilen kutsal bir güçtür. Ancak bu yetkinin sınırsız olmadığı, hükümdarın “töre” adı verilen yazısız (örfi) hukuk kurallarına uymak zorunda olduğu kabul edilirdi. Devlet işlerinin görüşüldüğü, hakanın yanı sıra hatun, boy beyleri ve komutanların katıldığı “kurultay” adlı meclis, İslamiyet öncesi Türk devletlerinde danışma ve karar alma organı olarak işlev görmüştür. Türk topluluklarında “ongun” adı verilen kutsal sayılan hayvan veya nesne sembolleri, boyların simgesi olarak kullanılmıştır. Zamanı hesaplamak amacıyla on iki hayvanlı Türk takvimi geliştirilmiş, bu takvim yıllara hayvan adları vererek zamanı düzenlemiştir. Ordu-millet anlayışı, yani toplumun büyük bölümünün gerektiğinde savaşçıya dönüşebilmesi, İslamiyet öncesi Türk devletlerinin ortak askerî-toplumsal özelliklerinden biridir.