ÖABT Tarih Türk-İslam Devletleri Tarihi konu anlatımı

Türk-İslam Devletleri Tarihi konusu, Türklerin İslamiyet'i kabul etmesinden sonra kurdukları ilk büyük siyasi yapılar olan Karahanlılar, Gazneliler ve Büyük Selçuklu Devleti'ni kapsar. Bu üç devlet, Türk-İslam sentezinin siyasi, kültürel ve askerî kurumlarının temellerinin atıldığı yapılar olmaları bakımından ÖABT Tarih Öğretmenliği sınavında yoğun biçimde sorulur. Karahanlılar, Türkçenin İslami dönemde ilk yazılı edebî eserlerinin ortaya konduğu devlet olarak; Gazneliler, Türk-İslam dünyasında "sultan" unvanını ilk kez resmî olarak kullanan hükümdarıyla; Büyük Selçuklu Devleti ise Anadolu'nun Türkleşmesinin başlangıcı olan Malazgirt Savaşı ve kurumsal gelişmeleriyle (Nizamiye Medreseleri, ikta sistemi) öne çıkar. ÖSYM bu konuda genellikle kurucu-hükümdar eşleştirmeleri, eser-yazar ilişkileri, savaş-sonuç bağlantıları ve kurumların işlevleri üzerinden soru üretir.

Karahanlılar Devleti (840-1212)

Orta Asya'da kurulan Karahanlı Devleti, Türkler arasında İslamiyet'i resmî olarak kabul eden ilk hanedan olma özelliği taşır; bu kabul, hükümdar Satuk Buğra Han döneminde gerçekleşmiştir. Devlet, Türklerdeki geleneksel ikili (çifte) hükümdarlık sistemini sürdürmüş, doğu ve batı kolları "Arslan Han" ve "Buğra Han" unvanlarıyla yönetilmiştir. Karahanlılar döneminde Türk-İslam edebiyatının ilk büyük eserleri verilmiştir: Yusuf Has Hacib'in Karahanlı hükümdarı Tabgaç Buğra Han'a sunduğu Kutadgu Bilig (1069-1070) siyasetname niteliğinde bir eserdir; Kaşgarlı Mahmud'un Divânü Lügati't-Türk'ü ilk Türkçe-Arapça sözlük olarak Türk dilinin zenginliğini Araplara tanıtmayı amaçlamıştır; Edip Ahmet Yükneki'nin Atabetü'l-Hakayık'ı ise ahlaki-didaktik bir eserdir. Devlet 1042'de doğu ve batı olarak ikiye ayrılmış, zamanla Karahitaylar ve Harzemşahlar tarafından ortadan kaldırılmıştır (1212).

Gazneliler Devleti (963-1187)

Samanoğulları hizmetinde bulunan Türk komutan Alp Tegin ve ardından Sebük Tegin tarafından Gazne merkezli olarak kurulmuştur. Devletin en parlak dönemi, oğlu Gazneli Mahmud (998-1030) zamanına rastlar. Gazneli Mahmud, Abbasi halifesinden resmî olarak "sultan" unvanını alan ilk Türk-İslam hükümdarı olmuştur. Hindistan'a on yedi sefer düzenleyerek bu bölgede İslamiyet'in yayılmasına önemli katkı sağlamış, aynı zamanda sarayında İranlı şair Firdevsi'nin Şehname adlı eserini himaye etmiştir. Gaznelilerin gerileme süreci, 1040'ta Selçuklularla yapılan Dandanakan Savaşı'nın kaybedilmesiyle hızlanmış, devlet 1187'de Gurlular tarafından ortadan kaldırılmıştır.

Büyük Selçuklu Devleti (1040-1157)

Selçuk Bey'in torunu Tuğrul Bey tarafından kurulmuştur. 1040'taki Dandanakan Savaşı'nda Gaznelilere karşı kazanılan zafer, devletin bağımsızlığının başlangıcı sayılır. Tuğrul Bey'in kardeşi Çağrı Bey, Anadolu'ya yönelik ilk keşif ve akın hareketlerini yürütmüştür. Tuğrul Bey, 1055'te Bağdat'a girerek Abbasi halifesini Büveyhî baskısından kurtarmış ve halife tarafından "Doğu'nun ve Batı'nın Sultanı" unvanıyla onurlandırılmıştır. Alparslan döneminde (1064-1072), 26 Ağustos 1071'de Bizans İmparatoru Romen Diyojen'e karşı kazanılan Malazgirt Savaşı, Anadolu kapılarının Türklere açılmasını sağlamıştır. Melikşah döneminde (1072-1092) devlet en geniş sınırlarına ulaşmış; veziri Nizamülmülk, Siyasetname adlı eseriyle ve Bağdat, Nişabur gibi merkezlerde kurdurduğu Nizamiye Medreseleri ile döneme damgasını vurmuştur. Bu dönemde hizmet karşılığı toprak gelirinin görevlilere verildiği ikta sistemi yaygınlaşmış, bilgin Ömer Hayyam Celali Takvimi'ni hazırlamıştır. Melikşah'ın ölümünün ardından yaşanan taht kavgaları Fetret Devri olarak adlandırılır; bu dönemde Alamut Kalesi merkezli Hasan Sabbah ve Haşhaşiler'in suikast faaliyetleri devlet otoritesini zayıflatmıştır. Büyük Selçuklu Devleti, çeşitli kollara (Anadolu, Suriye, Irak, Kirman Selçukluları) ayrılarak parçalanmış ve 1157'de Sultan Sencer'in ölümüyle fiilen sona ermiştir.