ÖABT Tarih Osmanlı Siyasi Tarihi konu anlatımı

Osmanlı Devleti'nin siyasi tarihi, 1299'da Söğüt-Domaniç yöresinde bir uç beyliği olarak kurulmasından 1922'de saltanatın kaldırılmasına kadar geçen altı asırlık süreci kapsar. Bu süreç geleneksel olarak kuruluş (1299-1453), yükselme (1453-1579), duraklama (1579-1699), gerileme (1699-1792) ve dağılma (1792-1922) dönemleri olarak sınıflandırılır. ÖABT Tarih'te bu başlık, sınavın en yoğun sorulan alanlarından biridir; adayların yalnızca padişah isimlerini ve savaş tarihlerini ezberlemesi değil, her dönemin siyasi, askerî ve diplomatik dinamiklerini nedensellik ilişkisi içinde kavraması beklenir. Özellikle antlaşmaların hükümleri, toprak kayıplarının/kazanımlarının nedenleri ve devletlerarası dengelerin nasıl değiştiği, ÖSYM'nin sıklıkla sorguladığı noktalardır. Bu ders notunda her dönemin belirleyici olayları, önemli padişahlar, kritik savaşlar ve antlaşmalar kronolojik ve neden-sonuç ilişkisi içinde ele alınmaktadır.

Kuruluş Dönemi (1299-1453)

Osman Bey önderliğinde Söğüt ve Domaniç'te kurulan beylik, Bizans sınırındaki bir uç beyliği olarak gaza ve fetih siyasetiyle büyümüştür. Orhan Bey döneminde Bursa (1326) başkent yapılmış, ilk düzenli ordu ve Yaya-Müsellem teşkilatı kurulmuş, 1354'te Çimpe Kalesi'nin alınmasıyla Rumeli'ye (Avrupa yakasına) ilk geçiş sağlanmıştır. I. Murad döneminde başkent Edirne'ye taşınmış, Yeniçeri Ocağı ve Pençik-Devşirme sistemleri kurulmuş; 1389 I. Kosova Savaşı ile Balkanlar'daki Sırp gücü kırılmıştır. Yıldırım Bayezid, 1396'daki Niğbolu Savaşı'nda Haçlı ordusunu yenerek Anadolu Türk birliğini sağlamaya çalışmış, ancak 1402'de Ankara Savaşı'nda Timur'a yenilerek esir düşmüş; bu yenilgi 1402-1413 arası Fetret Devri'ne (Taht Kavgaları Dönemi) yol açmıştır. Fetret Devri'ni Çelebi Mehmed (I. Mehmed) sona erdirmiş, kendisinden sonra II. Murad döneminde 1444 Varna ve 1448 II. Kosova savaşları kazanılarak Osmanlı'nın Balkanlar'daki hâkimiyeti kalıcı hâle gelmiştir. Kuruluş dönemi, II. Mehmed (Fatih)'in 1453'te İstanbul'u fethetmesiyle sona erer; bu fetih Bizans İmparatorluğu'nu sona erdirmiş, Ortaçağ'ın kapanıp Yeniçağ'ın başlangıcı sayılan önemli bir dönüm noktası olmuştur.

Yükselme Dönemi (1453-1579)

Fatih Sultan Mehmed, İstanbul'un fethinden sonra Rumeli ve Anadolu'da fetihlerini sürdürmüş; Mora, Sırbistan, Bosna, Trabzon Rum İmparatorluğu ve Kırım Hanlığı'nı (1475'te Kefe'nin alınmasıyla) Osmanlı himayesine almıştır. II. Bayezid döneminde Memlüklerle çatışmalar yaşanmış, I. Selim (Yavuz) ise 1514 Çaldıran Savaşı'yla Safevi tehdidini durdurmuş, 1516-1517'de Mercidabık ve Ridaniye zaferleriyle Memlük Devleti'ni ortadan kaldırarak Suriye, Mısır ve Hicaz'ı topraklarına katmış; bu fetihle halifelik unvanı Osmanlı padişahlarına geçmiştir. Yükselme döneminin zirvesi Kanuni Sultan Süleyman dönemidir: 1521'de Belgrad, 1522'de Rodos alınmış, 1526 Mohaç Savaşı ile Macaristan'ın büyük bölümü Osmanlı denetimine girmiş, 1529'da ilk Viyana Kuşatması yapılmış (başarısız), Fransa'ya 1536'da ilk kapitülasyonlar verilmiş, 1538 Preveze Deniz Savaşı ile Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğü pekişmiştir. Kanuni sonrası II. Selim döneminde 1571 İnebahtı Deniz Savaşı'nda donanma yakılmış olsa da kısa sürede yeni bir donanma inşa edilmiş, aynı dönemde Kıbrıs fethedilmiştir (1571). Yükselme dönemi, 1579'da Sokullu Mehmed Paşa'nın öldürülmesiyle kapanış olarak kabul edilir; bu tarihten sonra taht kavgaları, kapıkulu isyanları ve merkezi otoritenin zayıflaması öne çıkar.

Duraklama Dönemi (1579-1699)

Bu dönemde iç isyanlar (Celali İsyanları), kapıkulu asker sayısının kontrolsüz artışı, rüşvet ve adam kayırma (iltizam sisteminin bozulması) ile taht kavgaları devlet yönetimini olumsuz etkilemiştir. IV. Murad, güçlü bir hükümdar olarak merkezi otoriteyi yeniden tesis etmeye çalışmış, 1638'de Bağdat'ı Safevilerden geri almıştır. Köprülü Mehmed Paşa ve oğlu Fazıl Ahmed Paşa sadrazamlıkları döneminde (Köprülüler Dönemi) kısa süreli bir toparlanma yaşanmış, 1669'da Girit fethedilmiştir. Ancak 1683 II. Viyana Kuşatması'nın başarısızlıkla sonuçlanması, Avrupa devletlerinin Kutsal İttifak (Avusturya, Lehistan, Venedik, Rusya) çatısı altında birleşmesine yol açmış; bu savaşlar dizisi 1699 Karlofça Antlaşması ile sonuçlanmıştır. Karlofça, Osmanlı Devleti'nin ilk kez büyük çapta toprak kaybettiği ve batılı bir devletler sistemine göre imzaladığı ilk antlaşma olması bakımından dönüm noktasıdır: Macaristan ve Transilvanya Avusturya'ya, Podolya Lehistan'a, Mora ve Dalmaçya kıyıları Venedik'e bırakılmıştır.

Gerileme Dönemi (1699-1792)

Karlofça'dan sonra Osmanlı Devleti savunma amaçlı bir dış politika izlemeye başlamıştır. 1711 Prut Savaşı'nda Rusya'ya karşı elde edilen kısmi başarıya rağmen kalıcı bir üstünlük sağlanamamıştır. Lale Devri (1718-1730, III. Ahmed - Nevşehirli Damat İbrahim Paşa), barış içinde Batı'daki gelişmelerin (İbrahim Müteferrika'nın matbaası, elçilikler aracılığıyla Batı'nın izlenmesi) takip edilmeye başlandığı bir dönemdir; Patrona Halil İsyanı (1730) ile sona ermiştir. 1739 Belgrad Antlaşması ile Avusturya'ya karşı bazı topraklar geri alınmış olsa da, 1768-1774 Osmanlı-Rus Savaşı sonunda imzalanan 1774 Küçük Kaynarca Antlaşması, Osmanlı tarihinin en ağır antlaşmalarından biridir: Kırım'a bağımsızlık verilmiş (fiilen Rus etkisine açılmış ve 1783'te ilhak edilmiştir), Rusya'ya Osmanlı topraklarındaki Ortodoksları koruma hakkı (kapitülasyon niteliğinde bir madde) tanınmıştır. Bu antlaşma, azınlıklar sorununun uluslararası bir mesele hâline gelmesinin başlangıcı sayılır. 1787-1792 Osmanlı-Rus ve Avusturya savaşları, 1792 Yaş Antlaşması ile sonuçlanmış, Kırım'ın kaybı kesinleşmiştir.

Dağılma Dönemi (1792-1922)

Bu dönemde Fransız İhtilali'nin (1789) yaydığı milliyetçilik akımı, Osmanlı çok uluslu yapısını derinden sarsmıştır. III. Selim'in Nizam-ı Cedit ıslahatları (yeni düzen ordusu kurma girişimi) Kabakçı Mustafa İsyanı ile akamete uğramış, II. Mahmud 1826'da Vaka-i Hayriye ile Yeniçeri Ocağı'nı kaldırarak yerine Asakir-i Mansure-i Muhammediye'yi kurmuştur. 1830'da Yunanistan bağımsızlığını kazanmış, Mısır Sorunu (Kavalalı Mehmed Ali Paşa isyanları, 1833 Hünkâr İskelesi ve 1840 Londra antlaşmaları) devletin Avrupa'nın müdahalesine daha da açık hâle gelmesine yol açmıştır. Tanzimat Fermanı (1839) ve Islahat Fermanı (1856) ile hukuk ve yönetimde Batılılaşma adımları atılmış; 1856 Islahat Fermanı, aynı yıl sonuçlanan Kırım Savaşı'nın (1853-1856) ardından imzalanan Paris Antlaşması'na zemin hazırlamıştır; bu antlaşmayla Osmanlı Devleti ilk kez **"Avrupa devletler ailesi"**ne resmen dâhil edilmiştir. 1876'da I. Meşrutiyet ilan edilmiş, ancak II. Abdülhamid 1878'de Meclis-i Mebusan'ı kapatmıştır (93 Harbi/1877-1878 Osmanlı-Rus Savaşı ve Ayastefanos/Berlin antlaşmaları bu dönemdedir). 1908'de II. Meşrutiyet ilan edilmiş, 1911-1912 Trablusgarp Savaşı ile Osmanlı'nın Kuzey Afrika'daki son toprağı (Libya) kaybedilmiş, 1912-1913 Balkan Savaşları sonunda Rumeli topraklarının neredeyse tamamı elden çıkmıştır. I. Dünya Savaşı'na (1914-1918) İttifak Devletleri yanında giren Osmanlı Devleti, Çanakkale Cephesi'nde önemli bir başarı elde etmiş olsa da savaşı kaybetmiş ve 30 Ekim 1918 Mondros Ateşkes Antlaşması'nı imzalamıştır. Ardından imzalanan 10 Ağustos 1920 Sevr Antlaşması, Osmanlı topraklarını parçalayan ağır hükümler içermiş, ancak TBMM tarafından tanınmadığı için hiçbir zaman yürürlüğe girmemiştir. Millî Mücadele'nin zaferle sonuçlanmasının ardından 1 Kasım 1922'de TBMM'nin saltanatı kaldırmasıyla Osmanlı Devleti'nin siyasi varlığı sona ermiştir.