Dil atölyesi
Kuralı örnek cümlede yakala, sonra kendi cümlende kullan.
7 bölüm · ~17 dk · 18 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Anlatım bozuklukları, bir cümlenin anlam ya da dil bilgisi kuralları bakımından doğru kurulmamasından kaynaklanan hatalardır. TYT Türkçe testinde bu konudan genellikle 1-2 soru çıkar; ayrıca paragraf sorularında bir cümlenin neden "bozuk" ya da "akışı bozan" olduğunu anlamak için de bu bilgiye ihtiyaç duyulur. Anlatım bozuklukları iki büyük grupta incelenir: anlamsal (anlama dayalı) bozukluklar ve yapısal (dil bilgisi kurallarına dayalı) bozukluklar.
2A) Anlamsal bozukluklar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Önce üç anlamsal bozukluğu kartlarda tanıyalım; kartı çevirince örnek cümleleri görürsün.
"Yarın sınava girdi." cümlesinde zaman zarfı ile fiil zamanı çelişir.
"Geri iade etti." cümlesinde "geri" sözcüğü gereksizdir.
"Bu arabanın hızı, o araba kadar hızlıdır." cümlesinde bozukluk yoktur.
"Sanırım bu sınavı kesinlikle kazanacak." cümlesinde şüphe ile kesinlik çelişir.
"Bu şirketin kârı, geçen yıl rakip şirketten daha fazla artmıştır." cümlesindeki anlatım bozukluğunun türü aşağıdakilerden hangisidir?
3B) Yapısal bozukluklar
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Yapısal bozukluklar dil bilgisi kurallarının çiğnenmesinden doğar. Dört kart, dört kural.
"Geziye çıkan turistler, hem tarihi camiyi hem de eski çarşıdan gezdiler." cümlesindeki anlatım bozukluğu nasıl giderilebilir?
"Öğretmen, veliyle görüşürken onun telefonu masada çalmaya başladı." cümlesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
4Çözümlü örnekler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
Her örnekte aynı yolu izle: önce hatanın türünü bul, sonra cümlenin anlamını değiştirmeyen düzeltmeyi yap.
"Öğrenciler sınav sonuçlarını öğrenince büyük bir sevinç ve mutluluk yaşadılar." cümlesindeki anlatım bozukluğu nasıl giderilir?
"Ben ve kardeşim yarın sinemaya gitti." cümlesindeki anlatım bozukluğu nasıl giderilir?
"Kütüphanenin yeni bölümünde tarih, coğrafya ve edebiyatın klasik eserleri sergileniyor." cümlesindeki anlatım bozukluğu nasıl giderilir?
5Sık yapılan hatalar
Arada küçük sorular var, atlamadan çöz.
- Anlamsal ve yapısal bozukluğu karıştırmak: Bir cümlede hem anlam hem yapı hatası bulunabilir; öğrenciler genellikle her hatayı "gereksiz sözcük" sanma eğilimindedir. Önce cümlenin ögeleri ve ekleri incelenmeli, hata türü buna göre adlandırılmalıdır.
- Cümledeki tek hatayı görüp diğerini kaçırmak: Bazı cümlelerde birden fazla bozukluk bir arada bulunabilir; sınav sorularında genellikle tek bir bozukluk aranır, ama dikkatli okuma şarttır.
- Zaman zarfı ile fiil zamanının uyumunu gözden kaçırmak: "Yarın geldi." gibi bir çelişkiyi fark etmemek sık yapılan bir hatadır.
- Deyimlerdeki kalıplaşmış ek düşürmeyi gerçek bir hata sanmak: Bazı deyimler ve kalıp sözler dil bilgisi kurallarına birebir uymayabilir, ancak bunlar galat (yerleşmiş) kullanım sayılır ve anlatım bozukluğu olarak değerlendirilmez.
- Ek eksikliğini fark etmemek: "Hem ... hem de" ve "ve" gibi bağlaçlarla bağlanan sözcüklerin farklı ekler gerektirdiği durumlarda, tek bir sözcüğe ek eklenip diğerinin ekiz bırakılması sık yapılan bir hatadır.
"Öğrenciler sınav sonuçlarını öğrenince büyük bir sevinç ve mutluluk yaşadılar." cümlesindeki anlatım bozukluğu aşağıdaki sözcüklerden hangisinin çıkarılmasıyla giderilebilir?
6ÖSYM'de nasıl soruluyor
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
ÖSYM bu konuyu genellikle beş cümle vererek birinde bozukluk arattırma ya da bir cümledeki bozukluğun nasıl giderileceğini sorgulama biçiminde sorar. Sık görülen soru kökleri:
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde bir anlatım bozukluğu vardır?"
- "Bu cümledeki anlatım bozukluğu aşağıdakilerden hangisiyle giderilebilir?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde anlatım bozukluğu yoktur?"
- "Bu cümledeki anlatım bozukluğunun türü aşağıdakilerden hangisidir?"
Çözüm sırası: Bu sorularda önce cümlenin anlamına (çelişki, gereksizlik, mantık), sonra da yapısına (özne-yüklem uyumu, ek, tamlama) bakılmalı; hata bulunduğunda önerilen düzeltmenin cümlenin asıl anlamını koruyup korumadığı kontrol edilmelidir.
7Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Her hata türünü örnek cümlesiyle eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.