Dil atölyesi
Kuralı örnek cümlede yakala, sonra kendi cümlende kullan.
9 bölüm · ~18 dk · 18 etkileşim
1Konunun özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Noktalama işaretleri, yazıda duraklamayı, vurguyu, soru ya da duygu tonunu ve cümle yapısını gösteren işaretlerdir. Doğru kullanılmadıklarında cümlenin anlamı değişebilir: "Genç, adama yol gösterdi." ile "Genç adama yol gösterdi." cümleleri aynı olayı anlatmaz. TYT'de bu konudan genellikle bir ya da iki soru gelir. Kurallar belirli ve ezberlenebilir olduğu için doğru çalışan öğrencinin kolayca net kazanabileceği bir konudur. Bu anlatımda güncel TDK Yazım Kılavuzu esas alınmıştır.
"Genç, adama yol gösterdi." ile "Genç adama yol gösterdi." cümleleri aynı olayı anlatır mı?
2Temel kavramlar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
İşaretlerin kurallarını anlamak için önce bu altı terimi bilmen gerekir.
3Cümle sonu ve duraklama işaretleri
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Temel işaretler ve kullanım alanları (1)
| İşaret | Başlıca kullanım alanları | Örnek |
|---|---|---|
| Nokta (.) | Cümle sonu; kısaltmalar; sıra sayıları; tarih; saat ve dakika; büyük sayıların üçlü gruplara ayrılması | Prof. Dr., 5. sınıf, 23.04.1920, 09.45, 1.250.000 |
| Virgül (,) | Eş görevli sözcükler; sıralı cümleler; ara söz; hitap; "evet, hayır, peki" gibi cevaplardan sonra; karışıklığı önlemek için özneden sonra; ondalık sayılar | Evet, geliyorum. / 3,75 |
| Noktalı virgül (;) | Virgülle ayrılmış takımları ayırma; ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırma | Toplantıya kızlardan Elif, Zeynep; erkeklerden Can, Ali katıldı. |
| İki nokta (:) | Açıklama ya da örnek verilecek sözden önce; aktarılacak sözden önce; tiyatroda konuşanın adından sonra | Üç rengi sever: mavi, yeşil, sarı. |
| Üç nokta (...) | Tamamlanmamış cümle; sayılabilecek başka örnekler; alıntıda atlanan bölüm; konuşmada duraksama; söylenmek istenmeyen kaba söz | Kalem, silgi, cetvel... |
| Soru işareti (?) | Soru cümlelerinin sonu; ayraç içinde kesin olmayan bilgi ya da alay | Yunus Emre (1240?-1320?) |
| Ünlem (!) | Duygu bildiren cümleler; seslenmeler; ayraç içinde alay ya da şaşma | Ey gençler! / Çok çalışkan (!) biri |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde noktalı virgül (;) doğru kullanılmıştır?
4Ayırma, aktarma ve açıklama işaretleri
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Temel işaretler ve kullanım alanları (2)
| İşaret | Başlıca kullanım alanları | Örnek |
|---|---|---|
| Kesme (') | Özel adlara, kısaltmalara ve rakamla yazılan sayılara getirilen çekim eklerini ayırma | Rize'ye, TDK'ye, 1923'te |
| Tırnak (" ") | Aynen aktarılan sözler; özellikle vurgulanmak istenen sözler; eser ve yazı adları | "Yarın gelirim." dedi. |
| Ayraç ( ) | Açıklamalar; tiyatroda yönergeler; madde numaraları; ayraç içinde (?) ve (!) | kulaç (kol hareketi) |
| Kısa çizgi (-) | Satır sonunda bölünen sözcük; "ile, ve, arasında, ...den ...e kadar" anlamı; ek ve heceleri gösterme | Ankara-Sivas, 1914-1918, -lık |
| Eğik çizgi (/) | Adres bölümleri; yan yana yazılan dizeler; tarih; oran ve birimler | Kızılay/ANKARA, km/sa |
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kısa çizgi (-), "ile" ya da "arasında" anlamı vermek için kullanılmıştır?
5Mutlaka bilinmesi gereken ayrıntılar
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti (') yanlış kullanılmıştır?
6Çözümlü örnekler
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinin sonuna soru işareti getirilmemelidir?
- •A) Bu kitabı sen mi okudun
- •B) Yarın hangi saatte buluşacağız
- •C) Toplantının ne zaman biteceğini kimse bilmiyor
- •D) Tatilde nereye gitmeyi düşünüyorsun
- •E) Bu yıl da kampa katılacak mısın
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır?
- •A) Kitabın 3'üncü baskısı bu ay yayımlandı.
- •B) Tören, TBMM'nin önünde yapıldı.
- •C) Başvurular Millî Eğitim Bakanlığı'na iletildi.
- •D) Kardeşim hafta sonu Konya'dan dönecek.
- •E) Van Gölü'nün suyu sodalıdır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki noktadan sonraki bölümün yazımında yanlışlık yapılmıştır?
- •A) Çantasına şunları koydu: kalem, defter ve silgi.
- •B) Annemin tek bir isteği vardı: herkes akşam yemeğine zamanında gelmeliydi.
- •C) Dedem hep şunu söylerdi: "Sabreden derviş muradına ermiş."
- •D) Sınavda üç ders vardı: matematik, fizik, kimya.
- •E) Gecikmemizin tek bir nedeni vardı: Otobüs yine yolda arızalanmıştı.
7Sık yapılan hatalar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Aşağıdaki yargılardan hangileri doğru, hangileri tuzak?
"Türk Dil Kurumu'nun" yazımı doğrudur.
"İstanbul'lu, Türkçe'yi" yazımı doğrudur.
İçinde soru sözcüğü olan her cümlenin sonuna soru işareti konur.
"elma, armut, ve ayva" yazımı doğrudur.
"Evimizin, bahçesi geniştir." ve "bütün, öğrenciler" yazımları doğrudur.
Noktalı virgül, cümle içinde gelişigüzel bir duraklama işaretidir ("büyük virgül").
Ondalık sayılar virgülle yazılır: "36,5 derece".
8ÖSYM'de nasıl soruluyor?
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Noktalama soruları genellikle şu kalıplarla gelir:
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül (ya da başka bir işaret) yanlış kullanılmıştır?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ... farklı bir görevde kullanılmıştır?"
- "Bu parçada numaralanmış yerlerden hangisine noktalı virgül (;) getirilmelidir?"
- "Bu parçada numaralanmış yerlere sırasıyla hangi noktalama işaretleri getirilmelidir?"
Son yıllarda en sık karşılaşılan işaretler virgül, noktalı virgül, iki nokta ve kesme işaretidir. Numaralı parça sorularında şıkları eleme yöntemi çok işe yarar: Önce en emin olduğun yeri (örneğin büyük harfle başlayan yeni cümleden önceki nokta) belirle, bu yeri yanlış veren şıkları hemen ele. Soru kökü "yanlış kullanılmıştır" diyorsa dört şıkkın kurala uygun olduğunu unutma; her birini kural adıyla doğrula.
9Kısa özet ve ipuçları
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Örnek yazımı işaretiyle eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.