Konunun Özeti
Noktalama işaretleri, yazıda duraklamayı, vurguyu, soru ya da duygu tonunu ve cümle yapısını gösteren işaretlerdir. Doğru kullanılmadıklarında cümlenin anlamı değişebilir: "Genç, adama yol gösterdi." ile "Genç adama yol gösterdi." cümleleri aynı olayı anlatmaz. TYT'de bu konudan genellikle bir ya da iki soru gelir. Kurallar belirli ve ezberlenebilir olduğu için doğru çalışan öğrencinin kolayca net kazanabileceği bir konudur. Bu anlatımda güncel TDK Yazım Kılavuzu esas alınmıştır.
Temel Kavramlar
- Eş görevli sözcükler: Cümlede aynı görevi (aynı ögeyi) üstlenen sözcük ya da sözcük grupları. "Elma, armut, ayva aldım." cümlesinde üç sözcük de nesnedir.
- Sıralı cümle: Yüklemleri ayrı olan, anlamca birbirine bağlı ve yan yana dizilmiş cümleler: "Kapıyı açtı, içeri girdi."
- Ara söz (ara cümle): Cümlenin akışını kesen, bir ögeyi açıklayan ve çıkarıldığında temel yargıyı bozmayan söz. İki virgül ya da iki kısa çizgi arasına alınır.
- Hitap (seslenme): Birine seslenmek için kullanılan söz: "Arkadaşlar, biraz sessiz olur musunuz?"
- Dolaylı soru: İçinde soru sözcüğü bulunduğu hâlde soru sormayan cümle: "Neden geç kaldığını bilmiyorum." Bu cümlelerin sonuna nokta konur.
- Takım (tür): Kendi içinde virgülle ayrılmış sözcük öbekleri. Takımlar birbirinden noktalı virgülle ayrılır.
Formüller ve Kurallar
Temel işaretler ve kullanım alanları
| İşaret | Başlıca kullanım alanları | Örnek |
|---|---|---|
| Nokta (.) | Cümle sonu; kısaltmalar; sıra sayıları; tarih; saat ve dakika; büyük sayıların üçlü gruplara ayrılması | Prof. Dr., 5. sınıf, 23.04.1920, 09.45, 1.250.000 |
| Virgül (,) | Eş görevli sözcükler; sıralı cümleler; ara söz; hitap; "evet, hayır, peki" gibi cevaplardan sonra; karışıklığı önlemek için özneden sonra; ondalık sayılar | Evet, geliyorum. / 3,75 |
| Noktalı virgül (;) | Virgülle ayrılmış takımları ayırma; ögeleri arasında virgül bulunan sıralı cümleleri ayırma | Toplantıya kızlardan Elif, Zeynep; erkeklerden Can, Ali katıldı. |
| İki nokta (:) | Açıklama ya da örnek verilecek sözden önce; aktarılacak sözden önce; tiyatroda konuşanın adından sonra | Üç rengi sever: mavi, yeşil, sarı. |
| Üç nokta (...) | Tamamlanmamış cümle; sayılabilecek başka örnekler; alıntıda atlanan bölüm; konuşmada duraksama; söylenmek istenmeyen kaba söz | Kalem, silgi, cetvel... |
| Soru işareti (?) | Soru cümlelerinin sonu; ayraç içinde kesin olmayan bilgi ya da alay | Yunus Emre (1240?-1320?) |
| Ünlem (!) | Duygu bildiren cümleler; seslenmeler; ayraç içinde alay ya da şaşma | Ey gençler! / Çok çalışkan (!) biri |
| Kesme (') | Özel adlara, kısaltmalara ve rakamla yazılan sayılara getirilen çekim eklerini ayırma | Rize'ye, TDK'ye, 1923'te |
| Tırnak (" ") | Aynen aktarılan sözler; özellikle vurgulanmak istenen sözler; eser ve yazı adları | "Yarın gelirim." dedi. |
| Ayraç ( ) | Açıklamalar; tiyatroda yönergeler; madde numaraları; ayraç içinde (?) ve (!) | kulaç (kol hareketi) |
| Kısa çizgi (-) | Satır sonunda bölünen sözcük; "ile, ve, arasında, ...den ...e kadar" anlamı; ek ve heceleri gösterme | Ankara-Sivas, 1914-1918, -lık |
| Eğik çizgi (/) | Adres bölümleri; yan yana yazılan dizeler; tarih; oran ve birimler | Kızılay/ANKARA, km/sa |
Mutlaka bilinmesi gereken ayrıntılar
- Kesme işareti kullanılmayan durumlar:
- Kurum, kuruluş ve iş yeri adlarına gelen ekler ayrılmaz: Türk Dil Kurumuna, Ankara Üniversitesinde.
- Özel adlara gelen yapım ekleri ve çokluk eki ayrılmaz: Türkçe, Ankaralı, Müslümanlık, Ahmetler.
- Özel ad olmayan sözcüklere kesme konmaz: dergide, belediyeye.
- Kısaltmalara gelen ekler kısaltmanın okunuşuna uyar: TDK'ye (te-de-ke), TBMM'ye, NATO'ya.
- İki noktadan sonra cümle geliyorsa büyük harfle, cümle niteliği taşımayan sıralama ya da örnek geliyorsa küçük harfle başlanır: Tek bir kuralı vardı: Asla geç kalmazdı. / Şunları aldı: ekmek, peynir, zeytin.
- "ve, ile, veya, ya da" bağlaçlarından önce virgül konmaz: kalem, defter ve silgi.
- Dolaylı soru cümlelerine soru işareti konmaz: Toplantının ne zaman başlayacağını sordu.
- Tırnak içinde yeniden alıntı yapılacaksa tek tırnak kullanılır: "Annem bana 'Erken dön.' dedi." diye anlattı.
- Ondalık kesirler virgülle, büyük sayılardaki üçlü gruplar noktayla ayrılır: 2,5 kg; 3.400.000.
Çözümlü Örnekler
Örnek 1 (Soru işareti)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinin sonuna soru işareti getirilmemelidir?
- A) Bu kitabı sen mi okudun
- B) Yarın hangi saatte buluşacağız
- C) Toplantının ne zaman biteceğini kimse bilmiyor
- D) Tatilde nereye gitmeyi düşünüyorsun
- E) Bu yıl da kampa katılacak mısın
Çözüm:
- Soru işareti yalnızca gerçekten yanıt bekleyen cümlelerin sonuna konur.
- A, B, D ve E'de karşımızdakinden bir yanıt beklenir.
- C'de "ne zaman" soru sözcüğü vardır; ama cümle bir durumu bildirir, yanıt beklemez. Bu bir dolaylı sorudur ve nokta ile biter.
- Doğru cevap: C
Örnek 2 (Kesme işareti)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde kesme işareti yanlış kullanılmıştır?
- A) Kitabın 3'üncü baskısı bu ay yayımlandı.
- B) Tören, TBMM'nin önünde yapıldı.
- C) Başvurular Millî Eğitim Bakanlığı'na iletildi.
- D) Kardeşim hafta sonu Konya'dan dönecek.
- E) Van Gölü'nün suyu sodalıdır.
Çözüm:
- Sayıya (3'üncü), kısaltmaya (TBMM'nin), şehir adına (Konya'dan) ve göl adına (Van Gölü'nün) gelen ekler kesmeyle ayrılır.
- Kurum ve kuruluş adlarına gelen ekler ise kesmeyle ayrılmaz. Doğru yazım: Millî Eğitim Bakanlığına.
- Doğru cevap: C
Örnek 3 (İki noktadan sonra büyük/küçük harf)
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde iki noktadan sonraki bölümün yazımında yanlışlık yapılmıştır?
- A) Çantasına şunları koydu: kalem, defter ve silgi.
- B) Annemin tek bir isteği vardı: herkes akşam yemeğine zamanında gelmeliydi.
- C) Dedem hep şunu söylerdi: "Sabreden derviş muradına ermiş."
- D) Sınavda üç ders vardı: matematik, fizik, kimya.
- E) Gecikmemizin tek bir nedeni vardı: Otobüs yine yolda arızalanmıştı.
Çözüm:
- İki noktadan sonra sıralama ya da örnek geliyorsa küçük harf kullanılır (A ve D doğru).
- İki noktadan sonra tam bir cümle ya da tırnak içinde aktarılan bir söz geliyorsa büyük harfle başlanır (C ve E doğru).
- B'de iki noktadan sonra yüklemi olan tam bir cümle gelmiştir; "Herkes" büyük harfle başlamalıdır.
- Doğru cevap: B
Sık Yapılan Hatalar
- Her kurum adına kesme koymak: "Türk Dil Kurumu'nun" yanlış, "Türk Dil Kurumunun" doğrudur. Buna karşılık kısaltmalarda kesme kullanılır: TDK'nin.
- Yapım ekinden önce kesme koymak: "İstanbul'lu, Türkçe'yi" yanlış; "İstanbullu, Türkçeyi" doğrudur.
- İçinde soru sözcüğü gördüğü her cümleye soru işareti koymak: "Nereye gittiğini bilmiyorum." cümlesi soru değildir.
- "ve" bağlacından önce virgül koymak: "elma, armut, ve ayva" yanlıştır.
- Tamlayan ile tamlanan ya da sıfat ile ad arasına virgül koymak: "Evimizin, bahçesi geniştir." ve "bütün, öğrenciler" yazımları yanlıştır.
- Noktalı virgülü "büyük virgül" sanmak: Noktalı virgül, cümle içinde gelişigüzel bir duraklama işareti değildir; temel olarak virgülle ayrılmış takımları ya da ögelerinde virgül bulunan sıralı cümleleri ayırır.
- Ondalık sayıları noktayla yazmak: "36.5 derece" değil, "36,5 derece" yazılır.
ÖSYM'de Nasıl Soruluyor?
Noktalama soruları genellikle şu kalıplarla gelir:
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde virgül (ya da başka bir işaret) yanlış kullanılmıştır?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ... farklı bir görevde kullanılmıştır?"
- "Bu parçada numaralanmış yerlerden hangisine noktalı virgül (;) getirilmelidir?"
- "Bu parçada numaralanmış yerlere sırasıyla hangi noktalama işaretleri getirilmelidir?"
Son yıllarda en sık karşılaşılan işaretler virgül, noktalı virgül, iki nokta ve kesme işaretidir. Numaralı parça sorularında şıkları eleme yöntemi çok işe yarar: Önce en emin olduğun yeri (örneğin büyük harfle başlayan yeni cümleden önceki nokta) belirle, bu yeri yanlış veren şıkları hemen ele. Soru kökü "yanlış kullanılmıştır" diyorsa dört şıkkın kurala uygun olduğunu unutma; her birini kural adıyla doğrula.
Kısa Özet ve İpuçları
- Virgül: eş görevli sözcükler, sıralı cümleler, ara söz, hitap ve cevap sözcüklerinden sonra; "ve"den önce kullanılmaz.
- Noktalı virgül: virgülle ayrılmış takımlar ve içinde virgül bulunan sıralı cümleler arasında.
- İki nokta: açıklama, örnek ve aktarılan sözden önce; sonrası cümleyse büyük, değilse küçük harf.
- Kesme: özel ad, kısaltma ve sayılara gelen çekim eklerinde; kurum adlarında, yapım ekinden ve çokluk ekinden önce kullanılmaz.
- Dolaylı soru cümleleri nokta ile biter.
- Ayraç içindeki (?) belirsizlik ya da alay, (!) alay ya da şaşma bildirir.
- Kısa çizgi "arasında, ile" anlamı taşır (Ankara-İzmir); eğik çizgi adres, dize ve birimlerde kullanılır.
- Ondalık kesirde virgül, büyük sayıların üçlü gruplarında nokta kullanılır.