Dil atölyesi
Kuralı örnek cümlede yakala, sonra kendi cümlende kullan.
9 bölüm · ~17 dk · 20 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Fiiller, Türkçenin en işlek sözcük türüdür ve cümlenin yüklemini oluşturarak bir işi, oluşu ya da durumu zaman ve kişiye bağlı olarak anlatır. TYT Türkçe testinde fiil çekimi doğrudan az sorulsa da fiilimsiler ve çatı neredeyse her yıl 1-2 soruyla karşımıza çıkar; ayrıca bu konu, "Cümlenin Ögeleri" ve "Anlatım Bozuklukları" başlıklarının da temelini oluşturur.
Bu başlık altında üç ana konu incelenir: fiillerin kip ve kişi ile çekimlenmesi, fiil kökenli ama isim/sıfat/zarf gibi kullanılan fiilimsiler ve fiilin özne-nesne ilişkisini belirleyen çatı.
2Fiil çekimi: kip ve kişi
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Fiil kökü ya da gövdesine gelen kip eki, yargının nasıl bir kesinlikle anlatıldığını gösterir. Haber kipleri, gerçekleşmiş ya da gerçekleşeceği kesin olan bir yargıyı bildirir. Dilek kipleri ise bir yargıyı dilek, şart, istek ya da gereklilik olarak anlatır, kesinlik bildirmez.
| Kip grubu | Kip | Ek | Örnek |
|---|---|---|---|
| Haber | Görülen geçmiş zaman | -di | geldi |
| Haber | Öğrenilen geçmiş zaman | -miş | gelmiş |
| Haber | Şimdiki zaman | -yor | geliyor |
| Haber | Gelecek zaman | -ecek | gelecek |
| Haber | Geniş zaman | -r/-ar/-er | gelir |
| Dilek | Şart kipi | -se | gelse |
| Dilek | İstek kipi | -e/-eyim | geleyim |
| Dilek | Gereklilik kipi | -meli | gelmeli |
| Dilek | Emir kipi | kişiye göre değişen, ek almadan kullanılan biçim | gel, gelsin, gelin |
Aşağıdaki fiil çekimlerinden hangisi dilek kipleriyle çekimlenmiştir?
3Fiilimsiler (eylemsiler)
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Fiil kök ya da gövdesine gelen bazı özel ekler, fiili çekimli bir yükleme değil; isim, sıfat ya da zarf gibi kullanılan bir sözcüğe dönüştürür. Fiilimsiler kip ve kişi eki almaz, ancak olumsuzluk eki (-me/-ma) alabilir. Üç türü vardır:
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi kullanılmamıştır?
4Çatı: özneye göre
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Çatı, fiilin özne ve nesneyle kurduğu ilişkiyi belirtir; özneye göre ve nesneye göre olmak üzere iki açıdan incelenir. Önce özneye göre dört çatıya bakalım.
Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem dönüşlü değil, edilgen çatılıdır?
5Çatı: nesneye göre ve ettirgen fiil
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 4 bölüm kaldı.
"Kurumak" fiili geçişsizdir. Bu fiile ettirgenlik eki geldiğinde oluşan "kurutmak" fiili için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
6Çözümlü örnekler
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
"Sabah erkenden kalkıp koşuya çıkan adam, akşama kadar hiç durmadan çalıştı." cümlesindeki fiilimsileri bulup türlerini belirleyin.
"Yeni yapılan köprü, iki şehri birbirine bağladı." cümlesindeki "yapılan" sözcüğünün çatısı nedir?
"Anne çocuğuna sütünü içirdi." cümlesindeki "içirdi" fiili için ne söylenebilir?
7Sık yapılan hatalar
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Fiilimsi, tek başına bir cümlenin yüklemi olabilir.
"Duvarlar boyandı." edilgendir, "Çocuk giyindi." dönüşlüdür.
"Gülüşü, bakışı, gelişi" sözcüklerindeki -ış eki işteş çatı ekidir.
"Okula gitti." cümlesinde "okula" nesnedir, bu yüzden "gitmek" geçişlidir.
Ettirgende özne işi bir başkasına yaptırır ve yaptıran da bellidir.
8ÖSYM'de nasıl soruluyor
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
ÖSYM bu konuyu genellikle bir cümle vererek altı çizili ya da belirtilen sözcüğün türünü/çatısını sorgulayan biçimde sorar. Sık görülen soru kökleri:
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde fiilimsi kullanılmamıştır?"
- "Altı çizili sözcüğün fiilimsi türü aşağıdakilerden hangisidir (isim-fiil / sıfat-fiil / bağ-fiil)?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde yüklem edilgen (dönüşlü / işteş) çatılıdır?"
- "Aşağıdaki fiillerden hangisi geçişlidir/geçişsizdir?"
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisinde ettirgen bir fiil kullanılmıştır?"
- "Bu cümlede kaç fiilimsi kullanılmıştır?"
Bu sorularda en önemli ipucu, ekin fiile kattığı işlevdir: kip+kişi eki çekimli fiil, isim/sıfat/zarf işlevi kazandıran ek fiilimsi, özne-nesne ilişkisini değiştiren ek ise çatı ekidir.
9Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Her örneği türüyle eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.