Dil atölyesi
Kuralı örnek cümlede yakala, sonra kendi cümlende kullan.
8 bölüm · ~18 dk · 21 etkileşim
1Konu özeti
İlk bölüm! Temeli burada atıyoruz, acele etme.
Cümle türleri, cümlelerin üç farklı bakış açısıyla sınıflandırılmasını inceler: yükleminin türüne göre (fiil cümlesi / isim cümlesi), yapısına göre (basit / birleşik / sıralı / bağlı) ve anlamına göre (olumlu / olumsuz / soru / ünlem). Bu üç sınıflandırma birbirinden bağımsızdır; bir cümle aynı anda hem fiil cümlesi hem birleşik cümle hem de soru cümlesi olabilir. TYT Türkçe testinde bu konudan doğrudan 1 soru çıkar, ancak cümle yapısını doğru çözümlemek anlatım bozukluğu ve cümlenin ögeleri sorularında da işe yarar.
2Yükleminin türüne göre cümleler
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
Önce yükleme bak: çekimli bir fiil mi, yoksa ek fiil almış isim soylu bir sözcük mü?
"Bu çocuk çok zeki." cümlesi fiil cümlesi midir, isim cümlesi midir?
Aşağıdaki cümlelerin hangisi isim cümlesidir?
3Yapısına göre cümleler
Örneklere dikkat et; soruların çoğu buradan çıkar.
Yapı sorularında anahtar ölçüt, cümlede kaç yargı olduğu ve yargıların nasıl bağlandığıdır.
Aşağıdaki cümlelerin hangisi sıralı cümledir?
4Anlamına göre cümleler
Bunu bir arkadaşına anlatabilir misin? Kafanda bir dene.
Biçim-anlam uyumsuzluğu: Bir cümlenin biçimi (olumlu/olumsuz görünümü) ile anlamı her zaman örtüşmeyebilir. Sözde soru cümleleri genellikle biçimce olumlu görünüp anlamca olumsuzluk bildirir: "Bu havada kim dışarı çıkar ki?" (Kimse çıkmaz demek istenir.) Tam tersine, bir cümlede iki olumsuzluk eki üst üste kullanıldığında (çifte olumsuzluk) cümle biçimce olumsuz görünse de anlamca olumlu bir yargı bildirir: "Bu haberi duymayan kalmadı." (Herkes duydu demektir.)
Aşağıdaki cümlelerden hangisi biçimce olumsuz, anlamca olumludur?
5Çözümlü örnekler
Yarıyı geçtin, harika gidiyorsun! 3 bölüm kaldı.
"Sabah koşuya çıkan adam çok yorulmuştu." cümlesi yapı bakımından nasıl sınıflandırılır?
"Bu kadar kolay bir soruyu kim çözemez ki?" cümlesi için ne söylenebilir?
"Çalışırsan başarırsın." ve "Çalıştın ve başardın." cümleleri yapı bakımından nasıl farklılaşır?
6Sık yapılan hatalar
Takıldığın yere not al, sonra birlikte döneriz.
Aşağıdaki yargılar bu konunun klasik tuzaklarıdır. Hangisi doğru, hangisi yanlış?
Fiilimsili cümle basit cümledir.
"Bu çocuk çok zeki." cümlesi, ek fiil yazılmadığı için fiil cümlesidir.
Yargıları arasında bağlaç bulunan cümle sıralıdır.
Sözde soru cümlesi her zaman gerçek bir cevap bekler.
"Bilmeyen yoktur." cümlesi anlamca olumsuzdur.
7ÖSYM'de nasıl soruluyor
Önemli yerleri altını çizer gibi oku.
ÖSYM bu konuyu genellikle beş cümle vererek dördünün ortak bir özelliği taşıdığı, birinin ise farklı olduğu klasik soru kalıbıyla sorar. Sık görülen soru kökleri:
- "Aşağıdaki cümlelerin hangisi yapı bakımından diğerlerinden farklıdır?"
- "Aşağıdaki cümlelerden hangisi isim cümlesidir?"
- "Aşağıdaki cümlelerden hangisi hem soru hem olumsuz anlam taşır?"
- "Aşağıdaki cümlelerden hangisi biçimce olumlu, anlamca olumsuzdur?"
- "Aşağıdaki cümlelerden hangisi şartlı birleşik (iç içe birleşik) cümledir?"
Çözüm sırası: Bu sorularda önce cümlenin yüklemine, sonra fiilimsi ya da bağlaç olup olmadığına, son olarak da olumsuzluk/soru unsurlarının biçim ve anlam bakımından örtüşüp örtüşmediğine bakılmalıdır.
8Kısa tekrar
Son bölüm! Biraz kaldı, bitirmek üzeresin.
Her cümleyi türüyle eşleştir:
Soldan birini, sonra sağdan eşini seç.