TYT Sözcükte Yapı ve Ekler konu anlatımı

Sözcükte yapı, bir sözcüğü kök, gövde ve ek olmak üzere parçalarına ayırıp bu parçaların işlevini incelemeyi amaçlar. TYT Türkçe testinde bu konudan doğrudan 1 soru çıksa da yapım/çekim eki ayrımı; sözcük türleri, fiilimsi, yazım kuralları ve anlatım bozukluğu (ek eksikliği) sorularının temelini oluşturduğu için aslında testin genelinde belirleyicidir.

Bir sözcüğü incelerken üç temel kavramla karşılaşırız:

Ekler, işlevlerine göre yapım eki ve çekim eki olarak ikiye ayrılır; bu ayrım sözcüğün basit, türemiş ya da birleşik olarak sınıflandırılmasının temelidir.

Bir sözcüğün daha küçük anlamlı parçalara bölünemeyen kısmıdır. Kökler isim kökü ve fiil kökü olmak üzere ikiye ayrılır.

Kural tek cümledir: Ek, sözcüğün anlamını veya türünü değiştiriyorsa yapım eki; değiştirmiyorsa çekim ekidir.

Gövde, köke bir ya da birden fazla yapım eki eklenmesiyle oluşur. Her adımda yeni bir yapım eki sözcüğe yeni bir anlam katar. Örneğin göz-lük-çü-lük sözcüğünde "göz" kök, "gözlük", "gözlükçü" ve "gözlükçülük" birbiri üzerine kurulan gövdelerdir.

Birleşik sözcük, iki ya da daha fazla sözcüğün belirli kurallarla bir araya gelerek yeni, tek bir kavramı karşılamasıdır.

Kurallı birleşik fiiller, belirli eklerle kurulan, dört alt türü olan özel bir gruptur:

ÖSYM bu konuyu genellikle bir cümle ya da sözcük grubu vererek eklerin işlevini sorgulayan biçimde sorar. Sık görülen soru kökleri:

• "Aşağıdaki sözcüklerden hangisi yapım eki almamıştır (basittir)?"
• "Aşağıdaki sözcüklerden hangisi hem yapım hem çekim eki almıştır?"
• "Aşağıdaki sözcüklerden hangisi birleşik sözcüktür?"
• "Aşağıdaki fiillerden hangisi kurallı birleşik fiildir?"
• "Bu cümlede kaç sözcükte yapım eki kullanılmıştır?"
• "Altı çizili sözcüğün yapısıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?"

Bu sorularda dikkat edilmesi gereken en önemli nokta, ekin sözcüğün türünü ya da temel anlamını değiştirip değiştirmediğidir; bu ölçüt yapım ekini çekim ekinden ayıran temel kriterdir.